Polskie kazania. Dodatek I. Kazania z lat 1600 – 1699

Dodatek I zawiera Kazania wydane w latach 1600 – 1699. Rzeczywista data ich wygłoszenia może być wcześniejsza. Dodatek I jest integralnie związany z artykułem „Polskie kazania o czterech wielkich świętych dominikańskich: Dominiku Guzmanie, Jacku Odrowążu, Tomaszu z Akwinu i Wincentym Ferreriuszu”. Link.

 

Birkowski Fabian (1566 – 1636), dominikanin

Tytuł: „Kazania na święta doroczne”

Wydanie: 1620 i 1623 rok, Kraków.

Link do wersji online: https://bc.dominikanie.pl/dlibra/publication/102/edition/92

https://polona.pl/preview/a57d1958-dfd3-4242-beb3-1cde2fd76f13

Dotyczy: św. Dominika, św. Jacka Odrowąża, św. Tomasza z Akwinu, św. Wincentego Ferreriusza.

O autorze:

Fabian Birkowski urodził się w 1566 roku we Lwowie, a zmarł 9 grudnia 1636 roku w Krakowie. Był jednym z najbardziej znanych kaznodziejów w I Rzeczypospolitej. Fabian Birkowski rozpoczął edukację w szkole katedralnej we Lwowie. Następnie od 1585 uczył się w Akademii Krakowskiej; stopień bakałarza uzyskał w 1587, a magistra w 1593 roku. W latach 1596 – 1597 wykładał literaturę grecką i rzymską w Akademii Krakowskiej. Był znawcą teologii i literatury antycznej. W roku 1597 rozpoczął roczny nowicjat w konwencie Świętej Trójcy u dominikanów krakowskich. Śluby zakonne złożył, 14.10.1598 roku, a następnie został wysłany na studia zakonne do Włoch do Bolonii. Przebywał tam do 1602 roku. Po powrocie z Włoch Birkowski otrzymał tytuł lektora teologii i w krakowskim Studium Generalnym dominikanów prowadził kurs teologiczno – filozoficzny Pisma Świętego. Birkowski był kaznodzieją królewskim – syna królewskiego Władysława IV w Warszawie. Jako kaznodzieja królewicza Władysława brał wraz z nim udział w wyprawie na Moskwę w latach 1618 – 1619. Birkowski był również w obozie wojskowym pod Chocimiem (1621 r.), modlił się o zwycięstwo i napisał kazanie zawierające podziękowanie za nie Bogu oraz żywy opis walki. W Warszawie otrzymał najwyższy tytuł – magistra św. teologii, który przyznała mu kapituła generalna w Lizbonie w 1618 roku. W klasztorze Św. Trójcy w Krakowie został wybrany na przeora w 1634 roku, ale ze względu na pogarszający się stan zdrowia nie sprawował tej funkcji długo. Wedle jezuity Adama Mijakowskiego (autora kazania pogrzebowego, który znał osobiście Birkowskiego), po śmierci Birkowskiego znaleziono około 20 tomów różnych pism autorów greckich i łacińskich, które spisał po łacinie i po polsku. Nie wiadomo, jaki był los tych zbiorów Birkowskiego. Inwentarz pośmiertny, który został wykonany w obecności świadków przez przeora, nie zachował się z powodu pożaru klasztoru Św. Trójcy w połowie XIX wieku.
Przy tej krótkiej biografii korzystałem z bardzo dobrze udokumentowanego artykułu Doroty Żrałko „Biografia Fabiana Birkowskiego w świetle kazania pogrzebowego Adama Makowskiego i badań archiwalnych”. [1] Wszystkich, którzy czują niedosyt zachęcam do zapoznania się z tym artykułem w którym autorka podaje bardzo wiele ciekawych i udokumentowanych faktów z życia Fabiana Birkowskiego.

Jak za chwilę czytelnik zauważy objętościowo około poławia materiału Dodatku I poświęcona jest Fabianowi Birkowskiemu. To pokazuje jak wyróżniającą się był postacią oraz jak bogatą spuściznę zostawił po sobie.

O książce:

Układ książki nie odbiega od kanonu. Kazania są przedstawiane w kolejności kalendarza liturgicznego. Fabian Birkowski poświęcił łącznie 13 kazań swoim siostrom i braciom z Zakonu Kaznodziejskiego, które prezentują dziesięć postaci (niektóre kazania są podwójne). Dla nas interesującym jest fakt, że jest to jedyna pozycja zawierająca kazania dla całej czwórki omawianych dominikanów. Kazania związane ze świętymi: Dominikiem Guzmanem, Jackiem Odrowążem, Tomaszem z Akwinu i Wincentym Ferreriuszem, oznaczam dodatkowo kolorami wspólnymi dla całego artykułu. Liczby w nawiasach mówią ile kazań na dany temat zawiera książka. Pierwsze strony książki zdobi piękny herb Rzeczypospolitej z orłem i Pogonią. Układ książki jest bardzo czytelny. Każde kazanie rozpoczyna się cytatem z Pisma Świętego ze wskazaniem źródła. Część ta jest wyróżniona większą czcionką oraz tym, że jest umieszczona w jednej kolumnie. Następnie autor prezentuje już kazanie właściwe, podzielone edytorsko na dwie kolumny. Współczesnym nieco utrudnia czytanie użycie starych XVII wiecznych czcionek („szwabachy”). Cytaty łacińskie są z kolei pisane współczesną czcionką, co od strony edytorskiej i wizualnej bardzo jednoznacznie i wyraźnie oddziela język polski od łaciny. Do kazań dodałem podtytuły, które w opisowy sposób mówią więcej o treści lub zamyśle autora.

Spis kazań:

• Na dzień św. Andrzeja Apostoła.
  O cudach które czynią i czyniły oczy Chrystusowe a osobliwie w powołaniu rybaków na stan Apostolski.
• Na dzień św. Mikołaja Biskupa.
  O kupiectwie duchownym i talentach nam na to kupiectwo użyczonych.
• Na święto Poczęcia Panny Najświętszej Maryi. (2)
  O tym iż Panna najświętsza jest cudem wielkim i chorągwią.
  O pośrednictwie Panny najświętszej między Bogiem a człowiekiem.
• Na dzień św. Łucji, Panny i Męczenniczki.
  O tym jako św. Łucja jest filarem w kościele Bożym.
• Na dzień św. Tomasza Apostoła.
  O naukach nam potrzebnych do zbawienia z niedowiarstwa naprzód a potem wiary św. Tomasza.
• Na Wigilię Bożego Narodzenia albo na czwartą Niedzielę Adwentową.
  O siedmiu Antyfonach zaczynających się od O które śpiewania na 7 Nieszporach przed Wigilią Bożego Narodzenia.
• Na Boże Narodzenie. (2)
  O przyczynach Narodzenia Syna Bożego w naturze ludzkiej.
  O trudności do pojęcia tajemnicy Narodzenia Syna Bożego wedle ciała.
• Na dzień św. Szczepana. (2)
  O chwale której się przymnaża Bogu z męczenników i samym męczennikom z męczeństwa ich.
  O nowym sposobie zwycięstwa św. Szczepana z nieprzyjaciół.
• Na dzień św. Jana Ewangelisty.
  O godności i dostojności św. Jana dla których był umiłowany od Pana Chrystusa.
• Na dzień świętych Młodzianków.
  O ucieczce Chrystusowej do Egiptu i pomordowaniu dziatek niewinnych od Heroda.
• Na dzień Nowego Lata. (2)
  O zacności imienia najświętszego Jezus, i o obrzezaniu naszym duchownym.
  O Obrzezaniu Chrystusowym cielesnym.
• Na Wigilię Trzech Królów.
  O snach jeśli i jako im mamy wierzyć i dla czego Bóg tajemnice swoje opowiada we śnie.
  O przyczynach dla których Pan Chrystus jest nazywany Nazarejczykiem.
• Na dzień Trzech Królów.
  O posłach i poselstwie Pogaństwa do Chrystusa nowonarodzonego.
• Na dzień św. Rajmunda Zakonu Kaznodziejskiego.
  O światłości stanu Zakonnego na tym świecie i co to za światłość.
• Na Oktawę Trzech Królów.
  O świadectwie św. Jana które dało Panu Chrystusie.
• Na dzień św. Agnieszki Dziewicy i Męczenniczki.
  O czystości Panieńskiej i ohydzie wszeteczeństwa.
• Na dzień Nawrócenia św. Pawła Apostoła.
  O cudach przy nawracaniu św. Pawła.
• Na dzień Oczyszczenia Panny Najświętszej. (2)
  O chwale Kościoła Jerozolimskiego który dostał z ofiarowania Syna Bożego przez Pannę najświętszą.
  O zacności i godności tych person które dziś […] odprawowały w Kościele Salomonowym.
• Na dzień św. Macieja Apostoła.
  O naukach potrzebnych do zbawienia wziętych z upadku Judaszowego i cnot Macieja.
• Na dzień św. Kazimierza Królewicza Polskiego. O przywilejach i zacności czystości panieńskiej.
• Na dzień św. Tomasza z Akwinu.
  O cnotach, dla których Tomasz św. wielkim jest nazwany.
• Na dzień Wcielenia Syna Bożego albo Zwiastowania Panny Najświętszej. (3)
  O weselu i złączeniu Boga z maturą ludzką przypodobanym do wesela Salomona i królestwa Faraoństwa [?] [Pharaoństa].
  O cudach pokory Panny najświętszej.
  O rozmowie Panny najświętszej z Aniołem o Wcieleniu Syna bożego.
• Na dzień św. Wincentego Zakonu Kaznodziejskiego.
  O ozdobie, którą kaznodzieje święci czynią Kościołowi Bożemu.
• Na dzień św. Agnieszki z góry Policjanu [Montepulciano], Zakonnicy św. Dominika.
  O porównaniu życia w czystości do stanu nieśmiertelności po zmartwychwstaniu i do życia anielskiego.
• Na dzień św. Wojciecha Biskupa i Męczennika.
  O pożytkach mieszkania człowieka w Chrystusie.
• Na dzień św. Piotra Męczennika Zakonu Kaznodziejskiego.
  O doskonałości zakonnej w czym ona należy.
• Na dzień świętych Filipa i Jakuba Apostołów.
  O obronach w trwogach serdecznych pochodzących z namiętności.
• Na dzień św. Antonina Arcybiskupa Florenckiego, z Zakonu Kaznodziejskiego.
  O powinnej godności biskupiej.
• Na dzień znalezienia Krzyża Świętego.
  O wonnościach Krzyża Świętego.
• Na dzień św. Katarzyny Sieneńskiej Zakonnicy św. Dominika.
  O drodze dusznej Katarzyny św. i każdej duszy sprawiedliwej.
• Na dzień św. Stanisława Biskupa Krakowskiego i Męczennika.
  O cnotach i godnościach powinnych Biskupa.
• Na dzień narodzenia św. Jana Chrzciciela. (2)
  O przyczynach Wesela i radości z narodzenia św. Jana.
  O wielkiej zacności św. Jana Chrzciciela.
• Na dzień św. Apostołów Piotra i Pawła. (2)
  O obietnicy i daniu Biskupstwa Powszechnego kościoła św. Piotrowi.
  O tym jako Apostołowie śmierci Piotr i Paweł są kamieniami Kościoła zasadzonymi na gruncie Chrystusa.
• Na dzień Nawiedzenia Matki Bożej. (2)
  O przyczynach nawiedzenia Elżbiety od Panny najświętszej.
  O weselu które przyniosła Panna najświętsza od domu Zachariaszowego.
• Na dzień św. Małgorzaty, Panny i Męczenniczki.
  O sposobach szukania drogiej perły cnoty.
• Na dzień św. Marii Magdaleny.
  O naukach potrzebnych do zbawienia wziętych z tych którzy byli na bankiecie u Faryzeusza.
• Na dzień św. Jakuba większego, Apostoła.
  O pożytkach które idą z prac i ucierpienia czego dla Boga.
• Na dzień św. Anny Matki Panny Najświętszej.
  O zacności św. Anny i przyrównaniu jej do skarbu skrytego.
• Na dzień błogosławionego Ignacego Loyoli Fundatora Societatis Jesu.
  O uwielbieniu cudownym od Boga Błogosławionego Ignacego.
• Na dzień św. Dominika Patriarchy Zakonu Kaznodziejskiego. (2)
  O świątobliwości kaznodziejskiej potrzebnej do tego urzędu.
  O koronach włożonych na głowę św. Dominika.
• Na dzień św. Wawrzyńca Męczennika.
  O pożytkach śmierci Chrystusowej i umartwieniu ciała naszego.
• Na dzień Wniebowzięcia Najświętszej Panny Maryi. (2)
  O Wniebowzięciu Panny Maryi i naukach z Ewangelii na to święto potrzebnych do zbawienia.
  O triumfach Panny najświętszej przy śmierci i Wniebowzięciu.
• Na dzień św. Jacka. (2)
  O błogosławieństwie synowskim św. Jacka darowanym od Panny Najświętszej.
  O przyrównaniu męża doskonałego, a osobliwie Jacka św. do Nazarejczyka Starego Zakonu.
• Na dzień św. Bartłomieja Apostoła.
  O imieniu, liczbie i urzędzie Apostolskim.
• Na dzień św. Augustyna Biskupa i Wyznawcy.
  O pokazaniu łaski Bożej św. Augustynowi w nawróceniu jego.
• Na dzień Narodzenia Najświętszej Panny Maryi. (2)
  O weselu i radości Narodzenia Panny najświętszej.
  O przyrównaniu Narodzenia Panny najświętszej do rodzenia tęczy na niebie i budowaniu mostu.
• Na dzień Podwyższenia Krzyża Świętego. (2)
  O zwycięstwie Szatana przez krzyż Chrystusa podwyższony.
  O rozmaitych sposobach Podwyższenia Krzyża świętego.
• Na dzień św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty. (2)
  O weselu i radości Kościoła Bożego z nawrócenia grzesznych.
  O przewyższeniu w zacności miłosierdzia i uczynków miłosiernych nad ofiarę.
• Na dzień Przeniesienia św. Stanisława Męczennika, Biskupa Krakowskiego.
  O uczciwości powinnej kościom albo relikwiom świętych Bożych.
• Na dzień św. Wacława Męczennika.
  O kondycjach potrzebnych temu który chce iść za Chrystusem.
• Na dzień św. Michała Archanioła i wszystkich św. Aniołów niebieskich.
  O potrzebach i powinnościach Anielskich miedzy ludźmi.
• Na dzień Różańca Świętego albo Panny Maryi Zwycięstwa. (2)
  O przyrównaniu Bractwa Różanego Wianka Panny najświętszej do szczepienia Róży Jerychońskiej.
  O obronie Panny najświętszej tych którzy się do niej uciekają i do jej modlitw.
• Na dzień Franciszka Fundatora Ordinis Minorum.
  O zwycięstwie św. Franciszka z nieprzyjaciół dusznych [?] którzy się każdemu uprzykrzają prowadząc go do grzechu.
• Na dzień bł. Ludwika Bertranda Zakonu Kaznodziejskiego. (2)
  O pomnożeniu w łasce Bożej i w cnotach bł. Ludwika.
  O życiu niebieskim świętych Bożych tu na ziemi.
• Na dzień świętych Szymona i Judy Apostołów.
  O przyczynach dla których świat Pana Chrystusa i uczniów jego nienawidzi.
• Na dzień Wszystkich Świętych. (2)
  Dwie części: O błogosławieństwie tego świata na ubóstwie cichości czystości serca, oraz O błogosławieństwie niebieskim.
  O triumfach świętych w niebie.

• Na dzień Zaduszny.
  O ratunku od nas dusz zmarłych.
• Na dzień św. Marcina Biskupa i Wyznawcy.
  O kondycjach oczu rozumnych albo duchownych.
• Na dzień Ofiarowania Panny Maryi. (2)
  O chwale Ofiarowania Panny najświętszej Maryi.
  O zawodnikach bieżących po koronę którą jest przyjście Mesjasza.
• Na dzień św. Cecylii Panny i Męczenniczki.
  O mądrych rozsądkach św. Cecylii.
• Na dzień św. Katarzyny Panny i Męczenniczki.
  O mądrości Chrześcijańskiej i pożytkach jej.
• Na dzień pierwszego Nowego Kapłana.
  Dwie części: O Ofierze przenajświętszej Mszy świętej.
  O przygotowaniu kapłańskim do Mszy świętej.
• Przy nabożeństwie Bractwa Kompassyey, które bywa w Piątki Marcowe Wielkiego Postu.
  O pożytkach męki Chrystusowej.

Warto zwrócić uwagę, że publikacja Birkowskiego omawia również pozostałych dominikanów i dominikanki. Pod tym względem jest to pozycja unikatowa, gdyż poza Birkowskim, żaden pisarz i kaznodzieja nie poświęcił tyle uwagi całej rodzinie dominikańskich świętych i błogosławionych. Poniżej bardziej szczegółowe zestawienie kazań poświęconych rodzinie dominikańskiej:

• Na dzień św. Rajmunda Zakonu Kaznodziejskiego.
  O światłości stanu zakonnego na tym świecie i co to za światłość.
• Na dzień św. Tomasza z Akwinu.
  O cnotach, dla których Tomasz św. wielkim jest nazwany.
• Na dzień św. Wincentego Zakonu Kaznodziejskiego.
  O ozdobie, którą kaznodzieje święci czynią Kościołowi Bożemu.
• Na dzień św. Agnieszki zakonnicy Dominika św.
  O porównaniu życia w czystości do stanu nieśmiertelności po zmartwychwstaniu i do życia anielskiego.
• Na dzień św. Piotra męczennika Zakonu Kaznodziejskiego.
  O doskonałości zakonnej w czym ona należy.
• Na dzień św. Antonina Arcybiskupa florenckiego z Zakonu Kaznodziejskiego.
  O powinnej godności biskupiej.
• Na dzień św. Katarzyny Sieneńskiej zakonnicy Dominika św.
  O drodze dusznej Katarzyny św. i każdej duszy sprawiedliwej.
• Na dzień św. Dominika Patriarchy Zakonu Kaznodziejskiego.
  Kazanie pierwsze: O świątobliwości kaznodziejskiej potrzebnej do tego urzędu.
  Kazanie wtóre: O koronach włożonych na głowę św. Dominika.
• Na dzień św. Jacka.
  Kazanie pierwsze: O błogosławieństwie synowskim św. Jacka darowanym od Panny Najświętszej.
  Kazanie wtóre: O przyrównaniu męża doskonałego, a osobliwie Jacka św. do Nazarejczyka Starego Zakonu.
• Na dzień bł. Ludwika Bertranda Zakonu Kaznodziejskiego.
  Kazanie pierwsze: O pomnożeniu w łasce Bożej i w cnotach bł. Ludwika.
  Kazanie wtóre: O życiu niebieskim świętych Bożych tu na ziemi.

 

Birkowski Fabian (1566 – 1636), dominikanin

Tytuł: „Kazania na niedziele i święta doroczne”

Wydanie: 1628 rok, Kraków. Tom II, Część II.

Link do wersji online: https://bc.dominikanie.pl/dlibra/publication/1170/edition/1049

Dotyczy: św. Dominika, św. Jacka Odrowąża, św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

j.w.

O książce:

Na wstępie należy zaznaczyć, że „Kazania na niedziele i święta doroczne” to dzieło niemalże monumentalne. Pierwszy tom dedykowany królowi Zygmuntowi królowi Polski i Szwecji liczy ponad 850 stron i zawiera Kazania Niedzielne. Drugi tom, część pierwsza to kontynuacja Kazań Niedzielnych podanych na blisko 800 stronach. W końcu tom drugi, część druga zawiera interesując nas kazania na świętych spisane na ponad 900 stronach.
Obie omawiane pozycje kazań na święta („Kazania na święta doroczne” oraz „Kazania na niedziele i święta doroczne” Tom II, Cz. II), zawierają największą ilość kazań poświęconych świętym w polskim piśmiennictwie w XVII i XVIII wieku. Należy zwrócić uwagę, że Birkowski umiejętnie dodał kazania związane z przedstawicielami Zakonu Kaznodziejskiego, ale omawiał również postacie innych świętych, których daremnie szukać u późniejszych polskich autorów.
W tym wydaniu Birkowski omawia 6 świętych i błogosławionych dominikanów w łącznie 7 kazaniach (św. Jacek ma dwa kazania). Kazania nie są datowane oraz brak jest informacji o miejscu ich głoszenia. Stąd wniosek, że były tworzone na potrzeby publikacji i mają charakter uniwersalny.

Spis kazań:

• Na dzień św. Andrzeja Apostoła.
  Morze Czerwone.
• Na dzień św. Franciszka Xawerego, Societatis Jesu.
  O nawróceniu Indów, Japonów, Syneńczyków.
• Na dzień Barbary Dziewicy i Męczenniczki.
  Perła droga.
• Na dzień św. Mikołaja Biskupa.
  Ubogich czemu tak wiele na świecie?
• Na dzień Poczęcia Bogurodzicy Panny Maryi. (2)
  Poczęcie przeczyste.
• Na dzień 17 Miesiąca Grudnia.
  Oczekiwanie Bogurodzicy Panny.
• Na dzień św. Tomasza Apostoła.
  O dziełach Wiary.
• Na dzień 23 Grudnia.
  O bł. Janie Kantym Akademiku Krakowskim.
  O ćwiczeniu Młodzi.
• Na Wigilię Bożego Narodzenia.
  Mąż sprawiedliwy.
• Na dzień Bożego Narodzenia. (2)
  Boże Narodzenie.
  Wielkie małego dziecięcia narodzenie.
• Na dzień św. Szczepana pierwszego Męczennika.
  O cnotach wielkich św. Szczepana i jako Bóg grzechy karze.
• Na dzień św. Jana Ewangelisty.
  Odprawa Skrzętnych, wiele wiedzieć pragnących.
• Na dzień Młodziaków.
  O Herodach nowych, którzy niewiniątka zabijają.
• Na dzień Nowego Lata.
  Jezus Chrystus.
• Na Wigilię Trzech Królów.
  Z Egiptu nawrót.
• Na dzień Trzech Królów.
  O rozsądkach albo obwieszczeniach Astrologów.
• Na Oktawę Trzech Królów.
  Chrzest Jana świętego Chrzciciela.
• Na dzień św. Hilarego Biskupa Doktora i Wyznawcy.
  O bezżeństwie.
• Na dzień św. Antoniego Opata.
  O ubóstwie.
• Na dzień świętych Fabiana i Sebastiana.
  Bicze na grzesznego.
• Na dzień św. Agnieszki Dziewicy i Męczenniczki.
  O dostojeństwie stanu panieńskiego.
• Na dzień św. Wincentego Diakona i Męczennika.
  O karności stanu Rycerskiego.
• Na dzień Nawrócenia św. Pawła.
  Złość grzechowa.
• Na dzień św. Jana Chryzostoma Biskupa i Doktora.
  O cnotach Kapłańskich.
• Na dzień św. Ignacego Biskupa i Męczennika.
  Pszenica Chrystusowa.
• Na dzień Oczyszczenia Panny Maryi Gromnicznej.
  Widok nowy w kościele Salomonowym.
• Na dzień Agaty Dziewicy i Męczenniczki.
  O Rozwodach w małżeństwie.
• Na dzień Doroty Dziewicy i Męczenniczki.
  O Zuzanistach.
• Na dzień św. Romualda, Ojców Kamedułów Fundatora.
  O Milczeniu i o wielomówności.
• Na święto Katedry św. Piotra.
  O przodkowaniu św. Piotra między Apostołami.
• Na dzień św. Macieja Apostoła.
  Stan Kapłański.
• Na dzień św. Kazimierza Jagiellończyka Królewicza Polskiego.
  Ufiec panieński na Syjonie. [?]
• Na dzień św. Tomasza z Aquinu Doktora Zakonu Kaznodziejskiego.
  Skarb mądrości zakryty.
• Na dzień św. Grzegorza Wielkiego Papieża.
  Pożałowanie dusz straconych.
• Na dzień św. Józefa Bogurodzicy Najświętszej Panny Maryi Oblubieńca.
  Zasłona skrzyni Bożej.
• Na dzień bł. Ambrożego z Senny Zakonu Kaznodziejskiego.
  O myślistwie czartowskim.
• Na dzień św. Benedykta wielu Zakonów Patriarchy.
  O świętej Dyscyplinie.
• Na dzień zwiastowania Panny Maryi. (2)
  Samson, to jest Słońce sprawiedliwości, Jezus Chrystus.
  Emmanuel, Bóg z nami.
• Na dzień św. Franciszka Paolo Ordinis Minimorum, Fundatora.
  O tych którzy z Zakonu wstępują.
• Na dzień św. Wojciecha Arcybiskupa Gnieźnieńskiego.
  O śpiewaniu Kościelnym.
• Na dzień św. Jerzego Męczennika, Żołnierstwa wszystkiego Patrona.
  O wzywaniu Świętych.
• Na dzień św. Marka Ewangelisty.
  O godności świętych Ewangelistów.
• Na dzień Filipa i Jakuba Apostołów.
  Wiara w Jezusa Chrystusa Pana naszego.
• Na dzień Znalezienia Krzyża Świętego.
  Owoce drzewa Krzyża Świętego.
• Na dzień św. Katarzyny Sieneńskiej Zakonnicy św. Dominika.
  Wierna Rada.
• Na dzień św. Floriana.
  Kości Świętych Pańskich.
• Na dzień św. Moniki Wdowy.
  O Wdowiego stanu powinnościach.
• Na dzień św. Anioła Męczennika z Zakonu Karmelitańskiego.
• Na dzień św. Atanazego Biskupa Aleksandryjskiego.
  O przeklętej potwarzy.
• Na dzień Korony Pańskiej.
  Korona cierniowa.
• Na dzień św. Stanisława Męczennika i Biskupa Krakowskiego.
  Chwała wiekuista.
• Na dzień św. Bernardyna Sieneńskiego Zakonu św. Franciszka de Obseruantia
  O zachowaniu Czystości.
• Na dzień bł. Jakuba Solomoniusza Wenecjanina z Zakonu Kaznodziejskiego.
  O przepasaniu bioder i zapaleniu świec.
• Na dzień św. Barnaby Apostoła. Tytuły wiernych Pańskich.
• Na dzień św. Antoniego z Padwy z Zakonu św. Franciszka.
  Arka Testamentu, albo O czytaniu Pisma Świętego.
• Na dzień św. Bazylego Wielkiego.
  Stróża Chrześcijańska.
• Na dzień św. Jana Chrzciciela.
  Cnoty wysokie Rodziców św. Jana Chrzciciela.
• Na dzień Apostołów świętych Piotra i Pawła.
  O szerokości państwa św. Piotra i obronie.
• Na Pamięć św. Pawła Narodów Apostoła i Doktora.
  Roboty Boże przez św. Pawła.
• Na dzień Nawiedzenie Panny Najświętszej.
  O rozmaitych nawiedzeniach Pańskich, zwłaszcza w Najświętszej Eucharystii.
• Na dzień św. Bonawentury Kardynała z Zakonu św. Franciszka.
  O Rozumie przy młodości.
• Na dzień świętych Rozesłańców.
  O świętych i o przeklętych rozesłańcach.
• Na dzień św. Eliasza Fundatora i Patriarchy wielkiego, Zakonu Karmelitańskiego.
  O wozie ognistym i triumfalnym św. Eliasza.
• Na dzień św. Marii Magdaleny.
  Pokłon Murzynki.
• Na dzień św. Jakuba Apostoła.
  Ambicja przeklęta.
• Na dzień św. Anny, Matki Bogurodzicy Panny Maryi.
  O Rodzicach Bogurodzicy.
• Na dzień św. Ignacego, Patriarchy i Fundatora S.J.
  Ogień zbawienny.
• Na dzień św. Dominika, Patriarchy Zakonu Kaznodziejskiego.
  Gwiazda jasności wielkiej.
• Na dzień Panny Marii Śnieżnej.
  Skarby śnieżne.
• Na dzień Przemienienia Pańskiego.
  Mojżesz nowy.
• Na dzień św. Alberta Zakonu Panny Maryi z Góry Karmel.
  O wielkich cudach jego.
• Na dzień św. Wawrzyńca Męczennika. (2)
  Ziarno pszeniczne wyborne.
  Ubogich poszanowanie.
• Na dzień św. Klary, pierwszej Zakonnicy Zakonu św. Franciszka.
  Pokłon Eucharystii.
• Na dzień bł. Stanisława Kostki S.J., w Wigilię Wniebowzięcia Panny Maryi.
  Pokłon Bogurodzicy oddany od Świętych.
• Na dzień Wniebowzięcia Panny Najświętszej Maryi.
  Zamek obronny.
• Na dzień św. Jacka. (2)
  O prawdziwych cudach Chrześcijańskich.
  Miłość Boża i bliźniego.
• Na dzień św. Bernarda.
  Kwiaty z żywota św. Bernarda.
• Na dzień św. Bartłomieja Apostoła.
  Pożytki wybranych od Pana.
• Na dzień św. Ludwika Króla Francuskiego.
  O dostojeństwie Królewskim.
• Na dzień św. Augustyna Biskupa Hipponeńskiego, Kościoła Katolickiego Doktora wielkiego.
  Światłość świata wszystkiego.
• Na dzień Ścięcia św. Jana Chrzciciela.
  O bankiecie Heroda króla.
• Na dzień Narodzenia Najświętszej Panny Maryi.
  O imieniu najświętszej Panny, Maria.
• Na dzień św. Mikołaja z Tolentino, z Zakonu św. Augustyna Pustelników.
  Drzewo stokorodne Słoneczne.
• Na dzień Podwyższenia Krzyża Świętego. (2)
  Wspólny krzyż Chrystusa z Świętymi.
  Thau albo Krzyża świętego chwała.
• Na dzień św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty.
  O nawróceniu św. Mateusza.
• Na dzień św. Tekli Dziewicy i Męczenniczki.
  Czystości świętej wielkie dostojeństwo i obrona.
• Na dzień Przeniesienia św. Stanisława, Biskupa i Męczennika.
  Pomsta Boża na grzeszniki.
• Na dzień św. Michała Archanioła.
  O dostojeństwie Anielskim i straży pojedynkowej.
• Na dzień św. Hieronima, Kościoła świętego Katolickiego Doktora.
  O doskonałości żywota Chrześcijańskiego.
• Na dzień bł. Franciszka Borgiasza, Generała trzeciego S.J.
  Wierny sługa mądry.
• Na dzień św. Różańca Bogurodzicy Panny Maryi.
  O Zwycięstwach Bogurodzicy.
• O Różańcu świętym Kazanie. (3)
  Pierwsza część Różańca.
  Wtóra część Różańca. Żałosna.
  Trzecia cześć Różańca. Chwalebna.
• Na dzień Serafinom podobnego św. Franciszka, Patriarchy i Fundatora Ordinis Minorum.
  Anioł herbowy Chrystusa Pana naszego.
• Na dzień św. Teresy, Karmelitanów i Karmelitanek Bosych Fundatorki.
  O dzielnościach św. Teresy.
• Na dzień św. Brunona, Patriarchy i Fundatora Zakonu Kartuzjańskiego.
  Pokuta z przykładu cudzego.
• Na dzień świętych Męczenników, Daniela, Samuela, Anioła, Domna, Leona, Hugolina, Mikołaja, z Zakonu św. Franciszka.
  O zbrodniach Mahometa przeklętego.
• Na dzień św. Jadwigi, Księżnej Polskiej.
  Wzór bogobojnego małżeństwa.
• Na dzień św. Łukasza Ewangelisty.
  Wyprawa uczniów 72 na Kaznodziejstwo.
• Na dzień bł. Jana Kapistrana, z Zakonu św. Franciszka.
  O szczęściu Pogan nad wiernymi.
• Na dzień świętych Apostołów Szymona i Judy.
  O wyznaniu świętej Wiary i prawdy.
• Na dzień Wszystkich Świętych.
  O chwale, którą mają Święci Boży w niebie.
• Na dzień Zaduszny.
  O Czyśćcu i o duszach które się po śmierci pokazują.
• Na dzień św. Karola Boromeusza Kardynała, Arcybiskupa Mediolańskiego.
  O Reformacji Kościelnej.
• Na dzień św. Marcina Biskupa.
  Z pamięci o Świętych pożytki.
• Na dzień V. Braci Polskich Męczenników.
  Hańba grzechowa.
• Na dzień bł. Jozofata Kuncewicza Męczennika, Arcybiskupa Połockiego.
  Wonne kwiaty i owoce kraju zimnego.
• Na dzień św. Elżbiety Wdowy.
  Skarb zakryty na roli.
• Na dzień Ofiarowania Panny Najświętszej.
  Oliwa owoców pełna.
• Na dzień św. Klimunta Papieża i męczennika.
  O Kmieciach.
• Na dzień św. Katarzyny Dziewicy i Męczenniczki.
  O zachowaniu czystości Panieńskiej.
• 26 Męczenników Japońskich Pamięć, w Roku Pańskim 5 stycznia 1597 ukrzyżowanych.
  Męczennicy ubieleni we krwi Baranka.

Jak wspomniałem podobnie jak w poprzedniej publikacji Fabian Birkowski poświęca sporo miejsca świętym i błogosławionym z rodziny dominikańskiej. W części pokrywają się z postaciami z poprzedniego tomu kazań, ale są też nowi dominikanie. Wymienię jeszcze raz te postacie oraz tytuły kazań.

• Na dzień św. Tomasza z Akwinu, Doktora Zakonu Kaznodziejskiego.
  Skarb mądrości zakryty.
• Na dzień bł. Ambrożego z Sienny, Zakonu Kaznodziejskiego.
  O myślistwie czartowskim.
• Na dzień św. Katarzyny Sieneńskiej, zakonnicy Dominika św.
  Wierna rada.
• Na dzień bł. Jakuba Salomoniusza, Wenecjana z Zakonu Kaznodziejskiego.
  O przepasaniu bioder i zapaleniu świec.
• Na dzień św. Dominika, Patriarchy Zakonu Kaznodziejskiego.
  Gwiazda jasności wielkiej.
• Na dzień św. Jacka.
  Kazanie pierwsze: O prawdziwych cudach chrześcijańskich.
  Kazanie wtóre: Miłość Boża i bliźniego.

Dwa prezentowane zbiory kazań to skarbnica wiedzy o ówczesnej Rzeczypospolitej i przykład polskiego barokowego kunsztu literackiego.

Niestety w przeciwieństwie do innych kazań pozostałych autorów nie pokuszę się o dokładniejszą analizę kazań Fabiana Birkowskiego. Przyczyna tego jest dość prozaiczna. W oryginalnych najstarszych skanach książek Fabiana Birkowskiego (podobnie zresztą jak w wielu innych) stosowana jest czcionka gotycka zwana „szwabachą”. Niestety nie ułatwia to czytania współczesnym. Jest to oczywiście możliwe, ale przyswojenie i analiza tekstu wymaga znacznie więcej czasu (przynajmniej dla mnie). Analizę tekstów pisanych szwabachą pozostawiam zatem na czasy przyszłe, być może skorzystam z dobrodziejstw modeli AI i omówię je w oddzielnym opracowaniu.

Podsumowując oba zbiory kazań Birkowskiego statystyka dotycząca ilości kazań wygląda następująco:

• św. Dominik – 3 kazania,
• św. Jacek – 4 kazania,
• św. Tomasz z Akwinu – 2 kazania,
• św. Wincenty Ferreriusz – 1 kazanie.

 

Birkowski Fabian (1566 – 1636), dominikanin

Tytuł: „Kazanie obozowe o Bogarodzicy; przy tym Nagrobek Osmanowi, cesarzowi tureckiemu, y insze kazania o s. Iackv y b. Kantym przez […] Fabiana Birkowskiego […] na swiat podany”

Wydanie: 1623 rok, Kraków.

Link do wersji online: https://polona.pl/preview/cdb5b669-bd56-4e6d-8f16-151dc2cde465

Dotyczy: św. Jacka Odrowąża.

O autorze:

j.w.

O książce:

Ten krótki jak na Birkowskiego zbiór kazań dedykowany jest w przedmowie Bartłomiejowi Nowodworskiemu, Kawalerowi Maltańskiemu. [2] W dalszej części książki prezentowane są już następujące kazania:

• Bogurodzica, albo Kazanie Obozowe, na dzień Nawiedzenie Panny Maryi. Kazanie pierwsze.
• Bogurodzica, albo Kazanie Obozowe, na dzień Nawiedzenie Panny Maryi. Kazanie wtóre.
• Nagrobek Osmanowi Cesarzowi Tureckiemu w Roku Pańskim, 20 maja 1622 roku.
  w Oktawie Zesłania Ducha Świętego.
• Wysoce Urodzonemu Jego Mości Panu Bratu, Bartłomiejowi Nowodworskiemu, Zakonu błogosławionego Jana Chrzciciela Jerozolimskiego, Kawalerowi Maltańskiemu, Harcerzów I.K.M Kapitanowi, człowiekowi dobremu Rycerskiemu.
• Kazanie na dzień świętego Jacka. O prawdziwych Cudach Chrześcijańskich.
• Kazanie o ćwiczeniu Młodzi. Przy pamięci bł. Jana Kantego Akademika Krakowskiego.

Dwa ostanie kazania poświęcone są św. Jackowi oraz błogosławionemu Janowi Kantemu.

Kazanie na dzień św. Jacka rozpoczyna się dedykacją dla Bartłomieja Nowodworskiego. Samo kazanie opiera się na biblijnym Psalmie 45: „Przyjdźcie i obaczcie dzieła pańskie, które położył cuda na ziemi”. Kazanie jest niezwykle rozbudowane i co ciekawe praktycznie w ogóle nie odnosi się do św. Jacka. Jest on wymieniony jedynie wśród innych słynnych dominikańskich kaznodziejów jako apostoł krajów wschodu i północy. Jest to kazanie o głoszeniu Słowa Bożego. Tym samym chciałbym wyraźnie podkreślić, że jest wielce dyskusyjne zaliczenie go w poczet kazań o św. Jacku. Tytuł sugeruje, że w treści będzie więcej odniesień do życia lub cudów św. Jacka, tak niestety nie jest, co chciałby jeszcze raz wyraźnie podkreślić. Z drugiej strony kazanie jest na dzień św. Jacka, a tenże święty jak mało który doskonale ilustruje dzieło ewangelizacji i kaznodziejstwa.

 

Birkowski Fabian (1566 – 1636), dominikanin

Tytuł: „Dominici Orationes ecclesiasticae, jn quibus eiusdem ordinis tum et alij viri sancti memorantur”

Wydanie: 1620 rok, Kraków. Język łaciński.

Link do wersji online: https://polona.pl/preview/defe759d-fcf6-4e80-9045-80e5fea2ed4b

Dotyczy: św. Dominika, św. Jacka Odrowąża, św. Tomasza z Akwinu, św. Wincentego Ferreriusza.

O autorze:

j.w.

O książce:

Jest to zbiór 35 mów, podzielonych na cztery zasadnicze części. W najbardziej nas interesującej pierwszej części mamy 23 mowy, z czego aż 18 dotyczy rodziny dominikańskiej. Wśród tych 18 mów autor prezentuje sylwetki 11 świętych lub błogosławionych dominikanów i dominikanek. Jest to na pewno najpełniejszy zbiór kazań dotyczących dominikanów napisany w Polsce w XVII i XVIII wieku. Aspekt przedstawienia rodziny dominikańskiej w kazaniach i mowach Fabiana Birkowskiego omawia artykuł Marii Rowińskiej – Szczepaniak „Święci rodziny dominikańskiej w oratorstwie Fabiana Birkowskiego”. [3] Wracając do naszego zawężonego kręgu zainteresowania to wśród kazań są oczywiście te dotyczące: św. Dominika (2), św. Jacka Odrowąża (3), św. Tomasza z Akwinu (4), św. Wincentego Ferreriusza (1). Wszystkie mowy są po łacinie. Niektóre kazania na samym końcu posiadają notatkę gdzie i kiedy zostały wygłoszone. Dotyczy to dwóch kazań o św. Dominiku z 1606 i 1607 roku z kościoła dominikańskiego św. Trójcy w Krakowie, dwóch kazań o św. Tomaszu z Akwinu z lat: 1611 i 1612 oraz trzech kazań o św. Jacku z 1605, 1606 i 1610 roku.

Zamieszczam tę pozycję choć nie spełnia ona podstawowego kryterium jakim jest język polski. Zawartych w niej kazań nie włączam do statystyk. Powodem odstępstwa jest fakt, że trzy z kazań dotyczących św. Jacka zostały przetłumaczone i wydane w 2007 roku w książce: „Mowy kościelne Fabiana Birkowskiego O świętym Jacku.” [4] Dzięki tej pięknej publikacji można zapoznać się zarówno z oryginalnym łacińskim tekstem Birkowskiego jak i poznać jego polskie i krytyczne tłumaczenie. Wracając do oryginalnej łacińskiej pozycji Fabiana Birkowskiego, książka podzielona została na główne części:

1. Argumenta Oratiorum. (28)
2. Funebres. (3)
3. Polemicae. (2)
4. Academicae. (2)

Dla porządku zamieszczam mowy z części „Argumenta Oratiorum”:

• Nouus Adam. Sive in Festo Annunciationis Dominica, Oratio.
• Dominicus, sive de Otio et Negotio Dominici, Oratio.
  Św. Dominik, czyli mowa o pracy i spoczynku św. Dominika.
• Dominicus, sive de Dignitate Praedicatorum, Oratio.
  Św. Dominik, czyli mowa o godności kaznodziejów.
• Quatuorfacies Vin, sive de Admirandis Virtutibus S. Francisci, Oratio.
• Zelus domus Dei, sive de Zelo S. Antonini Archiepiscopi Florentini, Oratio.
  Gorliwość domu Bożego, czyli mowa o gorliwości św. Antonina, arcybiskupa Florencji.
• Imber aureus, sive de magnis Virtutibus S. Stanislai Episcopi Cracou: et martyris, Oratio.
• Amphitheatrum Veronae, sive de praeclaris Virtutibus S. Petri Veronen. mart., Oratio.
  Amfiteatr w Weronie, czyli mowa o przesławnych cnotach św. Piotra z Werony, męczennika.
• Sceptrum Oculatum, sive de Laudibus S. Caroli Cardinalis Borromai, Archiepiscopi Mediolanensis, Oratio.
• Aquinas prima, sive de Triumphis S. Thomae Aquinatis, Oratio.
  Pierwsza mowa akwinacka, czyli mowa o tryumfie św. Tomasza z Akwinu.
• Aquinas secunda, sive de Militia Christiana, Oratio.
  Druga mowa akwinacka, czyli mowa o wojsku Chrystusowym.
• Aquinas tertia, sive de Elogiis tribus D. Thomae.
  Trzecia mowa akwinacka, czyli mowa o trzech napisach nagrobnych św. Tomasza.
• Classis Salomonis, sive de Gratia et Natura; in festo S. Thomae, Oratio 1
  Flota Salomona, czyli mowa pierwsza o łasce i naturze na święto św. Tomasza.
• Classis Salomonis, sive de Gratia et Natura, Oratio 2.
  [Flota Salomona, czyli mowa druga o łasce i naturze].
• Hyacinthina prima, sive de Votis Religiosis S. Hyacinthi, Oratio.
  Pierwsza mowa ku czci św. Jacka, czyli o zakonnych ślubach św. Jacka.
• Hyacinthina secunda, sive de Itineribus Aeternitatis, Oratio.
  Druga mowa ku czci św. Jacka, czyli o drogach do wieczności.
• Hyacinthina tertia, sive de Ornamentis Religiosorum, Oratio.
  Trzecia mowa ku czci św. Jacka, czyli o zbroi zakonnej.
• Angelus volans per medium coeli, sive de Admiranda S. Vincentii Ferrerii Eloquentia,
  Anioł lecący przez środek nieba, czyli mowa o godnej podziwu zdolności wymowy św. Wincentego Ferreriusza.
• Raymundus, sive mare liberum Sanctis; in festo eiusdem Sancti, Oratio.
  Św. Rajmund, czyli mowa o wolnym morzu świętych na święto tego świętego.
• Ludovicus Bertrandus, sive de Miraculis eiusdem Sancti, Oratio.
  Św. Ludwik Bertrand, czyli mowa o cudach tego świętego.
• Nauis Inftitoris, sive de Francisco Xaverio Societatis Iesu, Oratio.
• Ceslaus, sive de Laudibus eiusdem Sancti, Oratio.
  Św. Czesław, czyli mowa pochwalna tego świętego.
• Academicus Catholicus, sive de B. Ioanis Canyij Theologi Virtutibus Catholicis, Oratio.
• Néos Mikrokósmos, sive de Novitate vitae; in festo S. Catharinae Senensis, Oratio
  Nowy świat, czyli mowa o odnowie życia na święto św. Katarzyny ze Sieny.
• Paradisus voluptatis, sive de Votis Status Religiosi; in festo S. Agnetis Politianae, Oratio.
  Raj rozkoszy, czyli mowa o ofiarach stanu pobożności na święto św. Agnieszki Politiańskiej.
• De Adoranda Trinitate, In festo eiusdem, Oratio.
• De Oratoribus Christianis, Oratio.
• De Laudibus Sacrae Theologiae, Oratio.
• Synodus Dioecefana Crac, sive de Officio Sacrdotum, Oratio.

Zaznaczone na niebiesko trzy mowy o św. Jacku, jak wspomniałem doczekały się polskiego krytycznego tłumaczenia wraz z reprintem kazań z 1620 roku.

 

Mościński Jan Dionizy (ok. 1597 – 1642), dominikanin

Tytuł: „Kazanie na wtorą niedźielę postu, a chwalebne swięto s. Tomasza, doktora anyelskiego, ktore vczynił […] oćiec x. Ian Dyonizy Moscinsky […] dominikan, w kośćiele farnym Panny Maryey w Rynku Krakowskim, dnia 7 marca, roku 1632”

Wydanie: 1641 rok, Kraków, kazanie wygłoszone: 7 marca 1632 w Krakowie.

Link do wersji online: https://polona.pl/preview/2faeb15a-8761-4daa-b368-76fb1cb122c8

Dotyczy: św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Jan Dionizy Mosiński (Mościński) herbu Łodzia urodzony ok. 1597 r. lub nieco wcześniej jako syn Mikołaja i Krystyny z Rzuchowskich złożył śluby zakonne 14 marca 1618 r. w konwencie krakowskim. Studiował filozofię i teologię w krakowskim studium generalnym (1618 – 1622), zwracając uwagę swoimi zdolnościami na siebie między innymi wizytatora apostolskiego. W 1628 r. został skierowany na dalsze studia do Tuluzy. Do kraju wrócił pod koniec 1629 r. lub nieco później. Wykładał w krakowskim studium generalnym. Był kaznodzieją kościoła Mariackiego w latach 1630 – 1634. W roku 1633 występował w aktach jako lektor teologii. 3 marca 1635 r. uzyskał doktorat teologii w studium generalnym w Krakowie. Władysław IV powołał go na urząd teologa i kaznodziei królewskiego w dniu 23 października 1634 r. W roku 1638 został przeorem warszawskim. Z kolei w 1639 roku został prowincjałem – być może, na prośbę Władysława IV. Urząd ten pełnił do 1642 roku. Ciężko chory na gruźlicę zmarł 22 lub 23 maja 1642 roku w Krakowie. [5]

O książce:

Książka jest dedykowana ojcu Andrzejowi Radawieckiemu, doktorowi teologii i dominikaninowi. Niewielkie dzieło Mościńskiego poświęcone jest w całości kazaniu, które zostało wygłoszone 7 marca 1632 roku w kościele Mariackim w Krakowie. Kazanie rozpoczyna się łacińskim cytatem z Ewangelii św. Mateusza. Po nim autor zamieszcza krótką przedmowę, a następnie prezentuje samo kazanie podzielone na dwie części. W każdej z nich tekst w języku polskim przeplatany jest łacińskimi cytatami i zwrotami. Niestety czcionka „szwabacha” nie ułatwia czytania kazania. Po wstępie autor stwierdza, że twarz św. Tomasza z Akwinu jest jak słońce, nawiązując do symbolu świętego. Jego nauka jest jasna i czysta niczym słońce. Druga cecha słońca (a wiec i św. Tomasza z Akwinu) to prędkość i „chyżość”. Tu autor jakby zapomina o odkryciach Kopernika, bowiem jako przykład podaje prędkość z jaką słońce „we 24 godzinach wszystko niebo obieży”. Oczywiście autor podkreśla, że ziemia jest niczym punkcik na niebie, czyli nie zaprzecza odkryciom Kopernika. Przyjmijmy to jednak za metaforę dla podkreślenia pracowitości i szybkości św. Tomasza, który jak wiemy z biografii wielokrotnie dyktował kilka tekstów równocześnie kilku jego skrybom i asystentom. Trzecia cecha słońca polega na tym, że nic go nie jest w stanie przyćmić lub zakryć. Podobnie jest z nauką św. Tomasza, której nic nie jest w stanie przyćmić lub jej dorównać. Druga część kazania dotyczy osobistych cech św. Tomasza. Choć jak wynika z pierwszej części kazania – dla potomnych był niczym słońce, to dla siebie samego i bliźnich był skryty, skromny, pokorny i nie wywyższał się. Autor wspomina wizję św. Tomasza kiedy ukazał mu się Chrystus i pochwalił za jego pracę. Zbawiciel spytał czego oczekuje w zamian „Dobrze napisałeś o Mnie, Tomaszu! Jakiej nagrody oczekujesz ode Mnie za swój trud?” Na pytanie Jezusa ten skromnie odparł: „Panie, tylko Ciebie!”.

 

Mijakowski Jacek (1597 – 1647), dominikanin

Tytuł: „Szczęsliwy w zakonie dominikańskim marnotrawca Thomasz z Aquinu to iest Kazanie na swięto […] Thomasza Swiętego miane w Krakowie w kościele u ś. Troyce […] roku […] MDCXLIII […]”

Wydanie: 1643 rok, Kraków, kazanie napisane 15 marca 1643 roku.

Link do wersji online: https://polona.pl/preview/5fb64f1b-c81e-4552-bb81-b64632b73ab8

Dotyczy: św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Hiacynt (Jacek) Marcin Mijakowski, urodzony w Mijakowie w 1597 r. lub może w r. 1603, jako syn Stanisława Mijakowskiego herbu Ogończyk i Maryny Balińskiej, wstąpił do dominikanów w Krakowie w 1617 roku i w krakowskim konwencie złożył śluby zakonne 11 listopada 1618 r. Studiował filozofię i teologię w studium generalnym w Krakowie w latach 1618 – 1622, a następnie w Bolonii i Mediolanie od r. 1623. Po powrocie do Ojczyzny został mianowany lektorem w studium generalnym krakowskim. Był pierwszym lektorem w konwencie wileńskim (1631 r.), głosił słowo Boże w kościele dominikanów w Lublinie (1632 r.), został wybrany przeorem warszawskim (1635 r.) i definitorem prowincji polskiej dominikanów w latach1635 – 1639 i 1646 – 1647, był też kaznodzieją w kościele Mariackim w okresie od 1635 do 1643 roku. W latach 1636 – 1639 piastował urząd przeora krakowskiego i wikarego Małopolski. Od roku 1643 występuje jako doktor teologii w zachowanych źródłach (doktorat teologii uzyskał ponoć w roku 1639). Był definitorem kapituły generalnej w Rzymie w 1644 roku. Został wybrany przeorem konwentu toruńskiego (1645 lub 1646 – 1647). Kapituła generalna w Walencji w roku 1647 wyznaczyła go na regensa studium generalnego w Krakowie oraz na kaznodzieję w krakowskiej katedrze, jednakże nagła śmierć nie pozwoliła mu podjąć wyznaczonych zadań. Zmarł 15 lub 16 października 1647 r. w Krakowie. [6]

Mijakowski był wybitnym przedstawicielem barokowego kaznodziejstwa i wygłosił z pewnością wiele kazań, ale zaledwie kilka opracował literacko i podał do druku. Z tych pięciu zachowanych do dzisiaj trzy kazania wygłosił w Krakowie, jedno w Lublinie i jedno w Pińczowie. Był prekursorem nurtu podawania nauki moralnej w formie żartu. [7] Najczęściej analizowanym kazaniem Mijakowskiego jest „Kokosz w przod pp. krakowianom w kazaniu za kolędę dana …” z 1646 roku. [8] Kompozycja obszernego kazania jest nietypowa. Autor dzieli kazanie na mniejsze części – tak zwane „kolędy”, które są przeznaczone dla stanów, grup zawodowych czy społecznych zgromadzonych w kościele Mariackim. W kolejności są to następujące kolędy: kapłańska, szlachecka, burmistrza i radziecka, akademików, młodych paniąt i studencka, miejska, paniom zamężnym, osieroconych wdówek, panieńska. 

Postaci Jacka Mijakowskiego poświęcona jest oddzielna monografia: W. Kosiński „Jacek Mijakowski, kaznodzieja barokowy, przyczynek do dziejów kaznodziejstwa polskiego w XVII wieku”, 1916 rok. [9] Jest tam również bardzo dokładnie omówione powyższe kazanie jak i cała twórczość dominikanina.

O książce:

Książka jest zapisem kazania jakie miało miejsce w Krakowie w kościele św. Trójcy. Autor dedykuje je Stanisławowi Lubomirskiemu i tej dedykacji poświęcona jest pierwsza część książki nazwana „Przedmową”. Po niej następuje dwustronicowy rozdział „Do Czytelnika”, a zaraz po nim już właściwe kazanie wraz z aprobatą kościelną. Jest ono podzielone na dwa paragrafy. Czytelnika zainteresowanego dokładną analizą dzieła zachęcam do lektury wspomnianego opracowania W. Kosińskiego „Jacek Mijakowski, kaznodzieja barokowy, przyczynek do dziejów kaznodziejstwa polskiego w XVII wieku”. Kazanie oparte jest na biblijnej przypowieści o synu marnotrawnym. Koncept kazania opiera się na definicji „marnotrawstwa”, które może być pożądane lub złe (dobre – marnotrawstwo z Bogiem i złe – z obrazą Boską). Autor podaje definicję marnotrawstwa z Bogiem i z obrazą Boską. Drudzy „są ci, którzy nie oglądając się na poślednie koła, nie uważając quid serus vesper vehat, wszystkę substancją swoję na rozpuście i swej wolej tracą. Marnotrawcy, co utracają z Bogiem są święci Pańscy; których że dla Chrystusa siłę gubią, wszystko sobie lekceważą, o nie prawie nie dbają, świat marnemi utratnikami, lubo arcy improprie zowie”. W dalszej części Mijakowski pokazuje czym różnią się te pojęcia które „jednym imieniem ochrzczone”. Św. Tomasz należy oczywiście do pierwszej kategorii, a autor w kazaniu dokładnie omawia, które rzeczy św. Tomasz utracił dla Pana Boga. Niezwykle barwnie jest opisane w kazaniu kuszenie młodziutkiego Tomasza przez nasłaną przez rodzinę nierządnicę. Autor przyrównuje tu walkę wewnętrzną św. Tomasza aby nie ulec pokusie ze zmaganiami starożytnych herosów.

 

Starowolski Szymon (1588 – 1656), kanonik krakowski

Tytuł: „Swiątnica Pańska zamykaiąca w sobie kazania na vroczystosci swiąt całego rokv”

Wydanie: 1645 rok, Kraków.

Link do wersji online:

https://polona.pl/preview/1b82ce32-020c-48dd-8a68-38a1393207b7

https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/152129/edition/109808?language=en

https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/24/edition/23/content

Dotyczy: św. Jacka Odrowąża.

O autorze:

Na wstępie warto przedstawić autora kazań. Jest nim Szymon Starowolski (1588 – 1656) – polihistor, preceptor w domach magnackich I Rzeczypospolitej, ksiądz katolicki, kantor tarnowski, kanonik krakowski, polski historyk i pisarz polityczny epoki baroku, kaznodzieja. [10] Szymon Starowolski był autorem ponad 70 dzieł pisanych po polsku i po łacinie, w tym omawianego: „Świątnica Pańska, zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego” z 1645 roku. Postać zdecydowanie warta oddzielnej analizy, tym bardziej, że na współczesnym rynku wydawniczym są jego pisma i dzieła wybrane, co zdecydowanie ułatwia wstępne zapoznanie się z jego przebogatą spuścizną. Szymon Starowolski przyjął święcenia kapłańskie późno, bo w wieku 51 lat w 1639 roku. Więcej informacji o autorze zawiera książka ks. Kazimierza Panusia „Kaznodziejstwo, Tom 2”, gdzie postaci poświęcono oddzielną notę biograficzną. W przedmowie do „Arki Testamentu” pisał do Czytelnika łaskawego:

„Tego się najbardziej kapłani po wsiach i po małych miasteczkach niechaj strzegą, aby nie prawili kazania całą godzinę (przed ludźmi zwłaszcza prostymi, którzy się na tym nie rozumieją) jako czyniwali przedtem pospolicie; i tekstów łacińskich, osobliwie z Pisma albo od Doktorów Świętych przytoczonych, aby przed nimi nie recytowali, ale tylko samą z nich naukę wyjąwszy, słowy polskimi i do wyrozumienia snadnymi jako nakrócej im opowiadali, żeby pojąć i pamiętać mogli, czego ich w kościele nauczono.”
Zainteresowanych szczegółami biografii Starowolskiego wykraczającymi poza Wikipedię zachęcam do wstępu „SZYMON STAROWOLSKI, POLSKA ALBO OPISANIE POŁOŻENIA KRÓLESTWA POLSKIEGO Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO PRZEŁOŻYŁ, WSTĘPEM I KOMENTARZAMI OPATRZYŁ ANTONI PISKADŁO”. [11]

Wracając do zasadniczego tematu naszych rozważań – to jest kazań. Na wyróżnienie zasługują następujące pozycje autorstwa Szymona Starowolskiego:

• „Wieniec niewiędnieiący Przeczystey P. Mariey zamykaiący w sobie kazania na wszytkie iey swięta doroczne” – zawiera kazania poświęcone Matce Bożej. Zostały one podzielone na 14 zasadniczych świąt maryjnych lub wydarzeń związanych z Najświętszą Panną, dla każdego święta po trzy kazania. Łącznie pozycja zawiera 41 kazania. [12]
• „Świątnica Pańska, zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego” – zawiera kazania na święta świętych pańskich. Tu również autor dla każdego ze świętych przygotował po trzy kazania. Łącznie w książce mamy 138 kazań.
• „Arka testamentv zamykaiąca w sobie kazania niedzielne całego rokv na dwie części roździelone, z ktorych. pierwsza część, pars hyemalis iest rzeczona”. Pozycja z 1648 zawiera kazanie niedzielne, część pierwsza. Łącznie jest tu 125 kazań. [13]
  „Arka testamentv zamykaiąca w sobie kazania niedzielne. część wtora, pars aestivalis rzeczona”. Pozycja z 1649 zawiera kazanie niedzielne, część druga, zawierająca 78 kazań.
  W przypisie podaję również link do krytycznego opracowania „Arki …”, jaki ukazał się w miesięczniku „Homiletyka: pismo miesięczne poświęcone kaznodziejstwu i życiu duchownemu.”, 1901, tom 7. [14]

Powyższy dorobek pokazuje niezwykle bogatą spuściznę autora w dziedzinie homiletyki. Autor nie poprzestał na kazaniach niedzielnych, ale również oddzielne książki poświęcił kazaniom na dni świąteczne oraz święta maryjne. Te trzy pozycje liczą łącznie ponad 380 kazań, co pokazuje skalę kaznodziejskiego dzieła Szymona Starowolskiego.

O książce:

„Świątnica Pańska, zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego” to bardzo obszerna publikacja zawierająca kazania zajmujące prawie 900 stron. Jest dedykowana biskupowi krakowskiemu – Piotrowi Dębickiemu. [15] Kazania uwzględniają szczególnie polskich świętych. Każdemu ze świętych lub świętu religijnemu poświęcone są trzy kazania. Autor nie zamieszcza ani dat ani miejsc gdzie głoszone były kazania, zatem można zakładać, że jest to zbiór pisany z myślą o czytelnikach. Podział kazań jest następujący:

• Na dzień św. Andrzeja Apostoła. (3)
• Na dzień św. Mikołaja Biskupa. (3)
• Na Niepokalane Poczęcie Najświętszej Matki Bożej Maryi. (3)
• Na dzień św. Tomasza Apostoła. (3)
• Na dzień Bożego Narodzenia. (3)
• Na dzień św. Szczepana. (3)
• Na dzień św. Jana Ewangelisty. (3)
• Na dzień świętych Młodzianków. (3)
• Na dzień Nowego Lata. (3)
• Na dzień zaćmienia / albo Trzech Królów. (3)
• Na dzień św. Agnieszki. (3)
• Na dzień Oczyszczenia Najświętszej Matki Bożej. (3)
• Na dzień św. Macieja Apostoła. (3)
• Na dzień św. Kazimierza. (3)
• Na dzień św. Józefa. (3)
• Na dzień św. Benedykta. (3)
• Na dzień Zwiastowania Panny Najświętszej. (3)
• Na dzień św. Wojciecha Patrona naszego. (3)
• Na dzień św. Apostołów Filipa i Jakuba. (3)
• Na dzień Znalezienia Krzyża Świętego. (3)
• Na dzień św. Stanisława Biskupa Krakowskiego i Męczennika. (3)
• Na dzień Narodzenia św. Jana Chrzciciela. (3)
• Na dzień św. Apostołów Piotra i Pawła. (3)
• Na dzień Nawiedzenia Matki Bożej. (3)
• Na dzień św. Małgorzaty. (3)
• Na dzień św. Marii Magdaleny. (3)
• Na dzień św. Jakuba większego Apostoła. (3)
• Na dzień św. Anny. (3)
• Na dzień św. Wawrzyńca Męczennika. (3)
• Na dzień Wniebowzięcia Przeczystej Matki Bożej. (3)
• Na dzień św. Jacka. (3)
• Na dzień św. Bartłomieja Apostoła. (3)
• Na dzień Narodzenia przenajświętszej Matki Bożej. (3)
• Na dzień podwyższenia Krzyża świętego. (3)
• Na dzień św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty. (3)
• Na dzień przeniesienia św. Stanisława. (3)
• Na dzień św. Michała Archanioła. (3)
• Na dzień św. Franciszka. (3)
• Na dzień św. Jadwigi Patronki Polskiej. (3)
• Na dzień św. Łukasza Ewangelisty. (3)
• Na dzień św. Apostołów Szymona i Judy. (3)
• Na dzień Wszystkich Świętych. (3)
• Na dzień Zaduszny. (3)
• Na dzień św. Marcina Biskupa. (3)
• Na dzień św. Katarzyny. (3)
• Na dzień św. Ignacego fundatora. (1)
• Na dzień św. Franciszka Xawiera Indyjskiego Apostoła. (1)
• Na św. Jana Kantego Doktora Akademii Krakowskiej. (1)

Trzy ostatnie kazania są pojedyncze, co zaznaczyłem jako „(1)”.

Trzy kazania „na dzień św. Jacka” zamieszczone są między stronami 553 a 574. Pierwsze i trzecie kazania są długie i zostały podzielone przez autora na dwie części. Kazanie drugie jest nieco krótsze i zawarte w jednej części. Specyficzna czcionka („szwabacha”), łamanie wierszy znakiem „/” oraz duża ilość cytatów łacińskich nie sprzyja czytaniu oryginalnych skanów. Kazania te wymagają profesjonalnej „obróbki” uwzględniającej pisownię, ortografię i interpunkcję dostosowaną do współczesnego czytelnika. Dopiero wtedy w sposób zrozumiały treść kazań będzie dostępna dla szerszego odbiorcy. Opracowanie takie powinno również być zaopatrzone w liczne przypisy związane z cytowaniem Pisma Świętego lub innych autorów. Z tych powodów odkładam nawet skrótowe omówienie treści kazań. Poniżej zamieszczam tytuły poszczególnych kazań poświęconych św. Jackowi.

Na dzień Jacka Świętego

KAZANIE PIERWSZE (strona 553 – 560)
O błogosławieństwie Jacka Świętego i uczestnictwie mocy Boskiej.
Pierwsza Część: Jako Jacek Święty był Błogosławionym, i uczestnikiem Bóstwa, przepowiadając wiernym Pańskim Słowo Boże.
Wtóra Część: Jako Jacek Święty był błogosławionym z tej miary i był uczestnikiem mocy Boskiej, że cuda czynił.

KAZANIE WTÓRE (strona 560 – 566)
O postaci Jacka Świętego przemienionej z człowieka w Seraphina.

KAZANIE TRZECIE (strona 566 – 574)
O światle i jasności Jacka Świętego w kościele Pana Chrystusowym.
Pierwsza Część: Jako Jacek Święty świecił pobożnością żywota swojego w kościele Chrystusowym.
Wtóra Część: Jako Jacek Święty świecił w Kościele Chrystusowym nauką zbawienną i cudami rozmaitymi.

 

Iwański Jan (? – 16xx), ksiądz

Tytuł: „Neomenia albo nastanie nowego mysticznego xiężyca Dominika swiętego […] przy wprowadzeniu iego conterfektu z obrazu suryanskiego […] do koscioła oycow Dominikanow Fundacyey Odrowązowskiey Conwentn [!] Samborskiego […]”

Wydanie: 1646 rok, Lwów, kazanie z 5 sierpnia 1646 roku.

Link do wersji online:

https://polona.pl/preview/fc74a89a-bd64-47f9-8cd4-35803e41d0e0

Dotyczy: św. Dominika.

O autorze:

Jan Iwański (? – ?) – ksiądz, kommendarz i kaznodzieja farny samborski. Niestety klasztor dominikański w Samborze nie doczekał czasów współczesnych i istnieją bardzo ograniczone informacje o nim. Dotyczy to również samego konwentu, stąd na chwilę obecną nie posiadam żadnych dodatkowych informacji.

O książce:

Książka jest kazaniem z okazji wprowadzenia wizerunku (konterfektu) św. Dominika do klasztoru dominikańskiego w Samborze (obecnie Ukraina). Dedykowana jest Janowi z Brześcia Lanckorońskiemu, przeorowi dominikańskiego konwentu Samborskiego, nazywanemu również „lektorem świętej teologii”. Kazanie zdobi piękna rycina herbu rodu lanckorońskich. Dokładna analiza treści kazania jest utrudniona przez specyficzną czcionkę.
Wzmiankowany obraz prezentujący św. Dominika nazwany jest w kazaniu: „konterfekt Surański Dominika Świętego”. Chodzi tu o kopię cudownego obrazu św. Dominika z Soriano w południowych Włoszech. Oryginał niestety zaginął, ale stanowił wzorzec dla wielu kopii na przestrzeni wieków. Potwierdza to treść kazania, w której wielokrotnie podkreślana jest cudowna moc obrazu św. Dominika „Surańskiego” oraz jego włoskie i kalabryjskie pochodzenie. Kaznodzieja ma szczerą nadzieję, że za sprawą cudownego obrazu, który nazywany jest „skarbem i przyjacielem” miasta Rzeczypospolitej uzyskają specjalną ochronę przed wszelakimi niebezpieczeństwami.
Przy okazji omawiania tego kazania warto przybliżyć mało znaną historię konwentu dominikańskiego w Samborze. Został on założony już w 1406 roku z myślą o wzmacnianiu więzi ziem ruski z Królestwem Polskim jako przeciwwaga dla Kościoła prawosławnego. Pewne szczątkowe informacje o tym konwencie zawiera artykuł Mariana Skowyra „Z dziejów Samborskich klasztorów”, w którym są podane kolejne przypisy. [36]

 

Liberiusz Jacek (1599 – 1673), zakon kanoników regularnych

Tytuł: „Gospodyni Niebá y Ziemie, Naswietsza Panna Marya Dwudźiestą Kazań Na Hymn Kośćielny O Gloriosa Domina, etc. Po rożnych w Krákowie Kośćiołách od X. Iacka Liberivsza S.T.D. Probosczá Kośćiołá Bożego Ciáłá Canonicorum Regularium ná Káźmierzu przy Krákowie slawiona. Przydáne są troie Kazánia tegoż Autora o S. Iackv Pátronie Polski, naboznym słudze Błogosłáwioney Panny, A teraz świeżo Czwarte o S. Avgvstynie Biskupie i Doktorze Kośćiołá Swiętego. Miáne w Kościele Troyce Przenaświetszey Oycow Dominikanow”

Wydanie: 1650 rok, Kraków, kazania o św. Jacku pochodzą z: 1645, 1647, 1649 roku.

Link do wersji online:

https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/6139/edition/5673?search=bWV0YWRhdGFzZWFyY2g_YWN0aW9uPUFkdmFuY2VkU2VhcmNoQWN0aW9uJnR5cGU9LTMmcD0wJnZhbDE9U3ViamVjdDolMjIlQzUlOUJ3LitKYWNlaytPZHJvdyVDNCU4NSVDNSVCQyUyMiZpcHA9MjU

https://polona.pl/preview/5b35b494-4344-4c13-afd2-e81821e8393a

Dotyczy: św. Jacka Odrowąża.

O autorze:

Jacek Liberiusz (1599 – 1673) – był jednym z wybitniejszych kaznodziejów i teologów polskich XVII wieku. Po studiach w Akademii Krakowskiej, wstąpił do zakonu Kanoników Regularnych Laterańskich przy kościele Bożego Ciała w swoim rodzinnym mieście. Po złożeniu profesji kontynuował studia filozoficzne w Akademii Krakowskiej i w Rzymie, gdzie zdobył doktorat teologii. Wracając do ojczyzny, zatrzymał się w Mediolanie, aby w tamtejszym konwencie swego zakonu wykładać przez 3 lata filozofię. Po powrocie do kraju został w klasztorze Bożego Ciała stałym kaznodzieją, lektorem filozofii i magistrem nowicjatu. W 1638 roku udał się na żądanie opata komendatoryjnego Karola Ferdynanda Wazy do klasztoru w Czerwińsku, aby w tamtejszym studium zakonnym uczyć filozofii i teologii oraz głosić kazania. Pod koniec 1640 roku wrócił na Kazimierz, by wspomóc prepozyta klasztoru Marcina Kłoczyńskiego, po którego śmierci w 1644 roku sam objął to stanowisko, będąc jednocześnie proboszczem kazimierskiej parafii. Jako proboszcz kazimierskiej parafii przyczynił się wydatnie do odnowienia kościoła Bożego Ciała i ożywienia życia religijnego. W 1645 roku zorganizował wielką uroczystość ku czci świątobliwego Stanisława Kaźmierczyka, a w 1651 wprowadził Bractwo Literackie do nowo wybudowanej kaplicy pod wezwaniem Zwiastowania NMP. Cieszył się względami biskupów krakowskich: Piotr Gembicki mianował go wizytatorem klasztorów żeńskich, a Andrzej Trzebicki – cenzorem ksiąg religijnych, powierzając mu często także urząd komisarza w różnych sprawach kościelnych. Zmarł, po ponad rok trwającej chorobie, 23 października 1673 roku. [16]

O książce:

Cennym wkładem Jacka Liberiusza do mariologii polskiej są dwa tomy jego kazań. Pierwszy z nich nosi tytuł: „Gospodyni Nieba i Ziemi Najświętsza Panna Maria dwudziestą kazań na hymn kościelny O gloriosa Domina […] sławiona”. Dzieło to, dedykowane biskupowi Piotrowi Gembickiemu, obejmuje 20 kazań wygłoszonych po różnych kościołach Krakowa związanych tematycznie z Matką Boską, a zakończone jest trzema kazaniami o św. Jacku. Są one oczywiście podzielone na święta w kalendarzu liturgicznym. Opisy kazań w środku książki są mniej rozbudowane, za to wskazane jest na jakie święto przypada dane kazanie. Bardzo ciekawą informacją jest również to, że przy każdym z kazań jest dokładnie podane gdzie kazanie było odczytane (w którym Kościele krakowskim). Poniżej prezentuję opisowy podział kazań jaki zawiera spis treści. Są to następujące kazania:

• Kazanie I. Trzy Korony oddane Pannie z Żelaza, Srebra, Złota.
  Kraków, kościół katedralny.
• Kazanie II. Przymioty Dobrej Gospodyni w Najświętszej Pannie.
  Kraków, kościół mariacki.
• Kazanie III. Panna Błogosławiona ma wszystkie requista do tego tytułu Domina.
  Kraków, kościół mariacki.
• Kazanie IV. U Panny Błogosławionej ma czeladka Chleb i Barwe, gdzie o Szkaplerzu mowa.
  Kraków w kościele św. Michała ojców Karmelitów Bosych.
• Kazanie V. Panna Błogosławiona przewyższa wszystkie gwiazdy Światłem, Miejscem i Dzielnością.
  Kraków, Kościół mariacki.
• Kazanie VI. Macierzyństwa Bożego tytuł zacny, bogaty, poważny.
  Kraków, kościół św. Katarzyny.
• Kazanie VII. Najświętszej Panny Urodzenie zowie Kościół święty Stworzeniem dla takich przyczyn.
  Kraków, kościół św. Katarzyny.
• Kazanie VIII. Oprawa Panny Błogosławionej jaka i na czym.
  Stradom, w kościele ojców Bernardynów. [Kraków]
• Kazanie IX. Panna Błogosławiona opatrznie stworzona względem Pana Boga i nas.
  Kraków, Kościół mariacki.
• Kazanie X. Sym Boży z piersi Macierzyńskich wyssał politowanie nad grzesznymi.
  Kraków, kościół Bożego Ciała.
• Kazanie XI. Uprzywilejował Matkę swoją wielce za to że go Karmiła piersiami swymi.
  Kraków, kościół Bożego Ciała.
• Kazanie XII. Za toż Wielka jej nagroda i prowizja w niebie.
  Kraków, kościół mariacki.
• Kazanie XIII. Co Ewa straciła, to Panna Błogosławiona naprawiła. Straciła przyjaźń Bożą i Dobra existymacja Białogłowom, Jako to Panna Błogosławiona naprawiła.
  Kraków, kościół Bożego Ciała.
• Kazanie XIV. Ewa straciła Ray i Pokój, to obie naprawiła Panna Błogosławiona.
  Kraków, kościół mariacki.
• Kazanie XV. Panna Błogosławiona oswobadza Okom Więźnie, Supplika za Więźniami.
  Kraków, kościół Bożego Ciała.
• Kazanie XVI. Panna Błogosławiona jest Okienkiem Niebieskim.
  Kraków, kościół na Piasku [Kościół Nawiedzenia NMP].
• Kazanie XVII. Najświętsza Panna jest Fenesta Numinis, Luminis, Hominis.
  Kraków, kościół mariacki.
• Kazanie XVIII. Panna Błogosławiona Bramą jest do nieba.
  Kraków, kościół na Piasku.
• Kazanie XIX. W jaki sposób Panna Błogosławiona jest autorką Zabawienia ludzkiego.
  Kraków, kościół św. Katarzyny.
• Kazanie XX. Wielką rzecz Syn Boży uczynił, że się Rodził dla nas Człowiekiem, a Rodziła z Najświętszej Panny.
  Kraków, kościół Bożego Ciała.

W drugiej część dzieła autor dodał trzy kazania o św. Jacku, który jest nazywany Patronem Polskim ale również nabożnym sługą Błogosławionej Panny. Autor nie podaje niestety w którym z krakowskich kościołów było głoszone kazanie ale jest prawdopodobne, że był to kościół dominikański św. Trójcy. Kazania są za to datowane i pochodzą z lat 1645 – 1649. Warto zwrócić uwagę, że już w 1645 roku św. Jacek jest tytułowany Patronem Korony Polskiej.

Trzy kazania na św. Jacka:

• Kazanie I. Na Dzień Świętego Jacka Patrona Korony Polskiej. 1645 roku.
  Skąd to, że JACEK Święty chodzi po wodzie i czemu braci wiezie na płaszczu.
• Kazanie II. Na toż Święto. 1647 roku.
  Zła jest w Kongregacjach nie być „sicut caeteri”.
• Kazanie III. Na toż Święto. 1649 roku.
  JACEK Święty ubrany w szatę Hyacynthową.

Zainteresowanych dokładnym omówieniem tych trzech kazań odsyłam do artykułu ks. Marcina Godawy „Świętość Jacka Odrowąża OP w ujęciu Jacka Liberiusza CR (1599-1673)” [17]. Autor bardzo dokładnie omawia wyżej wymienione kazania poświęcone św. Jackowi. W pierwszym kazaniu św. Jacek jest kontynuatorem doświadczeń św. Piotra (cud chodzenia po wodzie), przy czym nasz święty nie zwątpił w przeciwieństwie do św. Piotra. W drugim kazaniu Jacek Liberiusz porusza kwestie relacji wybitnej jednostki w stosunku do wspólnoty. Jak możemy przeczytać: „nic bardziej Rzeczompospolitym i kongregacyjom nie szkodzi jako ta niesforność subiectorum, kiedy nie chcą iść cum caeteris w radach, konsultacyjach, sentencyjach, ciężarach”. Św. Jacek jest pokazany jako ten, który się nie wywyższa, jest pełen pokory i ukierunkowany na dobro wspólnoty, a nie na siebie. Najpiękniejszym przykładem takiej postawy był oczywiście Chrystus, który będąc Synem Bożym jednocześnie był „sicut caeteri” czyli podobny do ludzi we wszystkim oprócz grzechu. Trzecie kazanie nawiązuje do pośrednictwa św. Jacka, który był umiłowany przez Matkę Bożą. Wspominany w kazaniu kolor niebieski (hiacyntowy) kojarzony jest z modlitwą i niebem.

Drugim tomem kazań poświęconych Matce Bożej jest „Gwiazda morzka naswiętsza Panna Marya trzydziestą kazan na hymn Aue Maris Stella po rożnych w Krakowie kośćiołach”. [18] Dzieło to jest dedykowane królowi Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu. Niestety nie zawiera kazań o św. Jacku ani o żadnym z interesujących nas dominikanów. Wspominam jednak o tym dziele ponieważ wraz z „Gospodynią Nieba i Ziemi …” Jacek Liberiusz stworzył 50 niepowtarzalnych kazań poświęconych Matce Bożej, co czyni go postacią wyjątkową w polskiej mariologii.

Zainteresowanych omówieniem całokształtu twórczości Jacka Liberiusza mogę polecić również dodatkowe opracowania [19] [20] [21] [22]

 

Rychłowski Franciszek (1611 – 1673), franciszkanin (reformata)

Tytuł: „Kazania na Swięta Całego roku. Z różnych Doktorów y Authorów ku zbudowaniu dusz ludzkich zebrane y napisane. Przez X. Franciszka Rychłowskiego”

Wydanie: 1667 rok, Kraków.

Link do wersji online: https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/5854/edition/5699/content?ref=L3B1YmxpY2F0aW9uLzI0L2VkaXRpb24vMjM

Dotyczy: św. Jacka Odrowąża, św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Franciszek Rychłowski pełnił wiele funkcji zakonnych. Był m.in. definitorem, kustoszem i prowincjałem reformatów. W 1633 wstąpił do zakonu franciszkańskiego. Przebywał w Krakowie, skąd w 1655 jako opiekun kleryków wyjechał z podopiecznymi do klasztoru franciszkańskiego w Gliwicach, uchodząc przed zbliżającą się do Krakowa armią szwedzką. W nowo założonym klasztorze na Górze św. Anny został jego pierwszym przełożonym 9 września 1656. Funkcję tę pełnił do 1658 roku. W czasie jego rządów wybudowano pierwszy drewniany klasztor, rozpoczęto także przebudowę i rozbudowę kościoła. Następnie piastował wysokie stanowiska w małopolskiej prowincji franciszkańskiej, a w latach 1661-1664 był prowincjałem prowincji małopolskiej. Położył duże zasługi dla kaznodziejstwa, najpierw żywym słowem (w katedrze przemyskiej i w Wieliczce), a następnie dzięki wydaniu swoich kazań. Jego kazania stały się wzorcem dla przygotowujących się do urzędu kaznodziejskiego. Rychłowski zasłynął jako pierwszy reformacki mariolog. [23]

O książce:

Układ książki jest dość podobny jak w dziele Szymona Starowolskiego. Wydanie z 1667 roku składa się faktycznie w dwóch części. Pierwsza poświęcona jest kazaniom na święta, druga poświęcona jest w całości Matce Bożej. Tym samym autor zdecydował się nie trzymać się sztywno chronologii w kalendarzu liturgicznym i wydzielił święta maryjne do oddzielnej niezależnej części. [24] Święta maryjne zostały również wyróżnione tym, że do każdego z nich autor podał pięć kazań, podczas gdy do pozostałych dni w większości są po dwa kazania. Przy kazaniach nie ma daty i miejsca głoszenia, co sugeruje, że zostały one napisane specjalnie na potrzeby tej publikacji.

W pierwszej części liczącej ponad 530 stron, podział kazań jest następujący: [25]

• Na dzień św. Andrzeja Apostoła. (2)
• Na dzień św. Mikołaja Biskupa. (2)
• Na dzień św. Tomasza Apostoła. (2)
• Na dzień Narodzenia Chrystusowego. (3)
• Na dzień św. Szczepana. (2)
• Na dzień św. Jana Apostoła i Ewangelisty. (2)
• Na dzień świętych Młodzianków. (2)
• Na dzień Nowego Lata. (2)
• Na dzień Trzech Królów. (2)
• Na dzień św. Agnieszki. (2)
• Na dzień św. Macieja Apostoła. (2)
• Na dzień św. Kazimierza. (2)
• Na dzień św. Tomasza Doktora Anielskiego. (2)
• Na dzień św. Józefa. (2)
• Na Wielki Czwartek przy Wieczerzy Pańskiej. (2)
• Na Wielki Piątek przy Męce Chrystusowej. (2)
• Na dzień św. Wojciecha. (2)
• Na dzień św. Apostołów Filipa i Jakuba. (2)
• Na dzień Znalezienia św. Krzyża. (2)
• Na dzień św. Stanisława. (2)
• Na dzień Wniebowstąpienia Pańskiego (2)
• Na dzień Bożego Ciała. (3)
• Na dzień św. Antoniego z Padwy. (2)
• Na dzień św. Jana Chrzciciela. (2)
• Na dzień św. Apostołów Piotra i Pawła.
• Na dzień św. Małgorzaty. (2)
• Na dzień św. Marii Magdaleny. (2)
• Na dzień św. Jakuba Apostoła.
• Na dzień św. Anny.
• Na uroczystość „Porciunculi” którą Ojciec św. Franciszek u Chrystusa uprosił. (2) [26]
• Na dzień św. Wawrzyńca. (2)
• Na dzień św. Jacka. (2)
• Na dzień św. Bernarda Opata. (2)
• Na dzień św. Bartłomieja Apostoła. (2)
• Na dzień Wywyższenia św. Krzyża. (2)
• Na dzień św. Mateusza. (2)
• Na dzień św. Michała Archanioła. (2)
• Na dzień św. Franciszka. (2)
• Na dzień św. Apostołów Szymona i Judy. (2)
• Na dzień Wszystkich Świętych. (2)
• Na dzień św. Marcina. (2)
• Na dzień św. Katarzyny. (2)
• Na dzień Poświęcenia Kościoła. (2)

Druga część książki poświęcona jest świętom maryjnym. Zawiera ona kazania na sześć świąt:

• Na Dzień Niepokalanego Poczęcia Panny Przenajświętszej – V kazań
• Na Dzień Narodzenia Panny Przenajświętszej – V kazań
• Na Dzień Zwiastowania Panny Przenajświętszej – V kazań
• Na Dzień Nawiedzenia Panny Przenajświętszej – V kazań
• Na Dzień Oczyszczenia Panny Przenajświętszej – V kazań
• Na Dzień Wniebowzięcia Panny Przenajświętszej – V kazań

Jak widać ze spisu treści kazania na dzień św. Tomasza Doktora Anielskiego zawarte są między stronami 131 a 139 w pierwszej części książki. W dalszej części znajdują się dwa kazania na dzień św. Jacka. Warto zauważyć, że w tytule rozdziału z kazaniami, św. Jacek jest nazywany „Patronem Korony Polskiej”. Przypomnę, że formalnie tytuł ten został nadany 31 sierpnia 1686 roku. [27] Sama publikacja została wydana dużo wcześniej bo w 1667 roku, a sama treść została zaaprobowana już w 1665 (wstęp jest datowany przez autora na 1666 rok). Zatem dwadzieścia jeden lat wcześniej niż decyzja papieska, św. Jacek w zbiorowej świadomości jest „Patronem Polski”. Poniżej prezentuję dokładne tytuły kazań związane ze św. Tomaszem i św. Jackiem:

Od strony 131:

Na dzień św. Thomasza Doktora Anielskiego, Kazanie pierwsze.
Jako św. Tomasz Doktor Anielski, światłością swoją przechodził najwyższe te świata światłości, to jest słońce.

Na tenże dzień św. Thomasza Doktora Anielskiego, Kazanie wtóre.
Jako św. Tomasz był Aniołem, który wstąpiwszy w sadzawkę nauki Teologii świętej, ruszył w niej tą wodę, to jest, dał jej niejaką moc na leczenie wszelakich rozumu ludzkiego chorób.

Od strony 365:

Na dzień ŚWIĘTEGO JACKA Patrona Korony Polskiej. Kazanie pierwsze.
Gaude Fili Hiacynthe. – Wesel się Synu Hiacyncie.
Iż Chrystus przyznawa św. Hyacintha za brata swojego, z zatem za syna Przenajświętszej Panny.

Na tenże dzień ŚWIĘTEGO JACKA Patrona Korony Polskiej Kazanie wtóre.
Iż św. Hyacinth najlepszą cząstkę służby Bożej obrał sobie na tym świecie, kiedy sobie obrał stan Zakonny w Zgromadzeniu, bawiący się kontemplacją rzeczy duchowych, a oraz przy tym służący zbawieniu ludzkiemu.

Niestety podobnie jak wcześniejsze książki, jest ona drukowana „szwabachą” co zdecydowanie nie sprzyja płynnemu czytaniu tekstu ze zrozumieniem. Opisy kazań oddają jednak generalną myśl kaznodziei. W przypadku drugiego kazania o św. Tomaszu autor przywołuje biblijną sadzawkę w której wodach leczyli się chorzy. Współczesną sadzawką jest „Teologia św. Tomasza”, pozwalająca tym którzy się w niej zanurzą czyli przeczytają lub nawet cząstkowo zapoznają się z dziełami Tomasza z Akwinu uniknąć błędów herezji i grzechu. Kaznodzieja wzywa grzeszników, Żydów, Arian, protestantów do przystąpienia do sadzawki św. Tomasza w celu uleczenia „choroby rozumu”.

 

Gutowski Walerian (1629 – 1693), franciszkanin

Tytuł: „Panegiryczne niektore dyskursy duchowne, y rozne insze Kazania”

Wydanie: 1675 rok, Kraków, kazania z lat: 1647 – 1675.

Link do wersji online:

https://www.google.pl/books/edition/Panegiryczne_niektore_dyskursy_duchownw/JlplAAAAcAAJ?hl=pl&gbpv=0

Dotyczy: św. Jacka Odrowąża.

O autorze:

Walerian Gutowski (1629 – 1693) wstąpił do zakonu franciszkanów w 1645 roku. Studiował w Rzymie. W kraju pełnił funkcje regensa studium zakonnego w Krakowie, prowincjała i w końcu gwardiana krakowskiego. Przewodniczył obradom kapituły lwowskiej w 1667 roku, od 1671 zarządzał polską prowincją franciszkańską. Przyczynił się do procesu beatyfikacji bł. Kingi. Jako kaznodzieja wygłosił między innymi kazanie podczas koronacji króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W swoich kazaniach piętnował niedomagania życia społecznego, takie jak: zrywanie sejmów, nieposłuszeństwo królowi, konfederacje wojskowe, ucisk poddanych, niesprawiedliwość sędziów. W pozostawionych zbiorach kazań zamieścił Gutowski wiele treści teologicznych, opartych na szerokiej znajomości Pisma Świętego, dzieł ojców Kościoła, teologów średniowiecznych i współczesnych mu pisarzy. Głęboką treść potrafił łączyć z oryginalną formą. [28]

O książce:

Walerian Gutowski pozostawił po sobie dwa obszerne zbiory kazań. Pierwszy zawiera kazania świąteczne (zawiera kazanie poświęcone św. Jackowi) oraz kazania wielkopostne. Tytuły zbiorów kazań Waleriana Gutowskiego podaję w przypisie. [29] Omawiana pozycja czyli „Panegiryczne niektóre dyskursy duchowne i różne insze kazania” zawiera zbiór kazań, z których większość jest opatrzona metryką mówiącą o tym kiedy i gdzie dane kazanie zostało wygłoszone. Można śmiało stwierdzić, że był on kaznodzieją krakowskim, wygłaszającym swoje kazania w krakowskich kościołach: mariackim, katedralnym na Wawelu oraz macierzystym franciszkańskim. Ze spisu na początku książki wynika, że zawiera ona 30 kazań. Ich treść jest opisowa i mówiąca znacznie więcej o ich zawartości i tematyce. Jest to unikalna cecha dlatego zdecydowałem się podać oryginalną treść spisu kazań, dodając przy tym informacje gdzie i kiedy dane kazanie było głoszone. Kazania pochodzą z lat: 1647 – 1675 i jak wspomniałem w zdecydowanej większości były głoszone w krakowskich kościołach. Na wstępie książki autor zamieszcza wstęp z dedykacją po łacinie biskupowi Andrzejowi Trzebickiemu. [30]

Spis trzydziestu kazań:

• W Kazaniu I. Jest Propozycja taka, że Przenajświętsza Panna Kasztelem jest w Niebie, do którego przy Uroczystości Wniebowzięcia jej wszedł jednorodzinny Syn Boski.
• Budynek Święty. Na Uroczystość Loretańskiego Domku Panny Przenajświętszej.
  W Kazaniu II. Pokazuje się osobliwych okoliczności pięć, świątobliwości Domeczku Loretańskiego.
  Kraków, Kościół św. Franciszka, kaplica włoska, 1673 rok.
• Pospolite Ruszenie Niebieskie. Na Uroczystość Wniebowzięcia Panny Przenajświętszej.
  W Kazaniu III. Pokazują się dwie okoliczności triumfu Panny Przenajświętszej, najlepszą cząstką jej w Niebie oczywiście wyznaczające.
  Kraków, Kościół Mariacki, 1667 rok.
• Klejnot Hyacyntowy. Na Uroczystość Jacka świętego Patrona naszego Polskiego Zakonu Kaznodziejskiego.
  W Kazaniu IV. Pod Metaforą Hiacyntowego Klejnotu, wysławiają się wszystkie cnoty i doskonałości Hyacyntha Świętego.
  Kraków, Kościół św. Trójcy – ojców dominikanów, 1672 rok.
• Kolenda Duchowna. Na Uroczystość św. Jana apostoła i Ewangelisty Pańskiego.
  W Kazaniu V. Rozdaje się Kolenda Duchowa, z Kielicha św. Jana, tak Duchownym jako i świeckim w różnych stanach osobom.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1666 rok.
• Szczupłe Wielkiego Ewangelisty Compendium. Na Uroczystość tegoż św. Apostoła i Ewangelisty.
  W Kazaniu VI. Wywodzi się to, że w tym jednym szczupłym słówku „Sic”, to wszystko z kompendiował Chrystus, cokolwiek tylko osobliwszego miał z rąk jego Boskich Jan Święty, apostoł i Ewangelista.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1667 rok.
• Człowiek Troisty. Na Uroczystość św. Ignacego Patriarchy i Fundatora Societatis Jesu.
  W Kazaniu VII. Wywodzi się św. Ignacy Fundator i Patriarcha Świątobliwego Zakonu SOC JESU, w trojakim sensie być prawdziwym człowiekiem.
  Kraków, Kościół św. Piotra ojców jezuitów, 1672 rok.
• Kostka Chrystusowa. Na Święto Błogosławionego Stanisława Kostki Societatis Jesu.
  W Kazaniu VIII. Wywodzi się trzy osobliwe Obrysy Boskie, które Najsłodszy Jezus na Błogosławionym Stanisławie SOC JESU, jako na własnej Kostce swojej specjalną łaską swoją Boską wyrysował.
  Kraków, Kościół św. Piotra ojców jezuitów, 1671 rok.
• Matka Wszego Złego Niezgoda. Na Wtorek Wielkanocny.
  W Kazaniu IX. Traktuje się materia taka, że póki w Polsce Domowe niezgody trwać będą, póty niczego nie potrzeba spodziewać się dobrego.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, podczas Wojny domowej, 1667 rok.
• Pasterz Dobry. Na wtórą Niedzielę po Wielkiejnocy.
  W Kazaniu X. Próbuje się tego, że kto chce być dobrym i dozornym Pasterzem, sypiać mu nigdy nie trzeba.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1667 rok.
• Architekt Przedwieczny. Na Uroczystość Ducha Świętego, w Niedzielę Świąteczną.
  W Kazaniu XI. Wywodzi się Duch Święty być Architektem Niebieskim, w trzech wszystkich Stanach natury naszej ludzkiej.
  Kraków, Kościół św. Franciszka, 1666 rok.
• Drzwi Do Zbawienia Dusznego. Na Wtorek Świąteczny.
  W Kazaniu XII. Wywodzi się z dwóch własności albo powinności materialnych drzwi budynku jakiego, że Chrystus Pan drzwiami jest do zbawienia dusz naszych.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1667 rok.
• W Małych Słówkach Nie Małe Sarkazmy. Na Piątą niedzielę po świętach.
  W Kazaniu XIII. Dedukuje się jako wielkie sarkazmy to małe słówko Raca i to drugie Głupcze, od Chrystusa Pana specyfikowane, zamykają w sobie.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1672 rok.
• Paraliż Grzechowy. Na Niedzielę Osiemnastą po Świętach.
  W Kazaniu XIV. Pokazuje się co symbolizują, albo podobieństwo grzech śmiertelny ma z chorobą paraliżową.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1666 rok.
• Różne Tropy za Bogiem. Na Uroczystość wielu Zakonów Świętych, Patriarchy św. Benedykta.
  W Kazaniu XV. Pokazują się trzy osobliwe trąby albo drogi za Bogiem wielkiego w Kościele Bożym Patriarchy św. Benedykta.
  Kraków – Tyniec, Kościół w Tyńcu ojców Benedyktynów, 1667 rok.
• Koniec Miłości Boskiej Nieskończonej. Na wielki Czwartek.
  W Kazaniu XVI. Jest propozycja taka, że w postanowieniu Przenajświętszego Sakramentu, miłość Boska nieskończona, przyszła do końca swojego.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1667 rok.
• Jurysdykcja Chrystusowa św. Franciszkowi Konferowana. Na Uroczystą Oktawę tegoż świętego Patriarchy.
  W Kazaniu XVII. Jest propozycja taka jako Chrystusowi Panu, tak św. Franciszkowi w trojaki sposób przynależała Jurysdykcja, nad wszelkimi kreaturami, z ordynansu Boskiego.
  Kraków, 1671 rok.
• Stworzenie od Stwórcy Swego Znaczone. Na Konkluzję Uroczystej Oktawy Ojca św. Franciszka.
  W Kazaniu XVIII. Pokazują się i wywodzą trzy osobliwe znaki żyjącego Boga, na Franciszku Świętym, z woli Boskiej wypiętnowane.
  Kraków, Kościół św. Franciszka, 1674 rok.
• Równy Dział Brata z Siostrą. Na Uroczystość Błogosławionej Salomei, Królowej Halickiej, a potem Zakonnicy św. Franciszka i św. Klary.
  W Kazaniu XIX. Pokazuje się, że równym działem św. Ludwika Biskupa Tolosańskiego, jako Brata, i Salomea Błogosławiona, jako Siostra Zakonna, dobrotliwy Ojciec Niebieski dobrami swymi podzielił.
  Kraków, Kościół ojców franciszkanów, 10 listopada 1666 roku.
• Olej Mistyczny Trojaki. Na Uroczystość Błogosławionej Kunegundy, Księżnej Polskiej, a potem Zakonnicy św. Franciszka.
  W Kazaniu XX. Wywodzi się trojaki Olej Duchowy, w Błogosławionej Kunegundzie, z którym ona przez ten żywot doczesny, smarowno w Niebieską wyprawiła się drogę.
  Stary Sącz, Kościół WW. Panien Zakonnych Franciszkanek, 15 lipca 1647 roku.
• Pomiar Wielkości Niebieskiej św. Antoniego. Na Uroczystość św. Antoniego z Padwy Franciszkanina.
  W Kazaniu XXI. Czyni się pomiar wielkości Niebieskiej, św. Antoniego z Padwy, Zakonu św. Franciszka przed Majestatem Boskim.
  Kraków, Kościół św. Franciszka, 1675 rok.
• Anioł Padewski. Na Konkluzji Uroczystości św. Antoniego z Padwy, Zakonu św. Franciszka.
  W Kazaniu XXII. Daje się tytuł temuż św. Antoniemu – Anioła Padewskiego i pewne w nim wywodzą się własności.
  Kraków, Kościół ojców franciszkanów, 1659 rok.
• Strach Uniwersalny. Na Czwartą Niedzielę Adwentową.
  W Kazaniu XXIII. Jest propozycja taka, że jako widzenie Chrystusowe na Sądnym dniu będzie od wszystkich, tak też więc wszystkim, nie tylko potępionym, ale też zbawionym strach okropny uczyni.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1666 rok.
• Głos na Puszczy Wołającego. Na Czwartą Niedzielę Adwentową.
  W Kazaniu XXIV. Jest propozycja taka, że względem przedniejszych godności, które maił od Pana Boga św. Jan Chrzciciel, nie mogło mu lepiej być przysposobione przezwisko, jako przezwisko głosu.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1667 rok.
• Skuteczna Promotorka Grzechów Odpuszczenia. Na Pannę Maryję Anielską albo Porcjunkule.
  W Kazaniu XXV. Dwie osobliwe wywodzą się kongruencje, względem których przyzwoita rzecz była Pannie Przenajświętszej, skutecznie prośby popierać św. Franciszka przed Chrystusem Panem, o zupełny odpust, w Kościółku Porcjunkuli.
  Lelów, Kościół ojców franciszkanów, 1666 rok.
• Rumacja z Świata Nieprzyjaciela Dusznego.
  W Kazaniu XXVI. To się traktuje, że sromotna rumacja nieprzyjaciela dusznego z świata tego, zaraz początek swój wzięła, od Narodzenia na świat Panny Przenajświętszej.
  Kazimierz, Kościół św Katarzyny ojców augustianów, 1660 rok.
• Prezerwatywa Moralna od Morowego Powietrza.
  W Kazaniu XXVII. Daje się jedna i druga prezerwatywa Duchowna doświadczona, dla uchronienia się morowego powietrza.
  Kraków, Rynek Krakowski, 1660 rok.
• Gospodarska Przestroga. Na Staropustną Niedzielę.
  W Kazaniu XXVIII. Daje się Gospodarzom potrzebna przestroga, pokazując im, że u takiego nie może iść gospodarstwo sporo, który czeladkę rad krzywdzi, sporzej idzie u takiego, u którego żadna krzywda nie dzieje się czeladzi.
  Kraków, Kościół Katedralny na Zamku, 1673 rok.
• Postrzyżyny Zakonne Jejmości Panny Konstancji za Smiełowej Woli Misiowskiej.
  W Kazaniu XXIX. Wywodzą się trzy osobliwe tajemnice Duchowne, które Pan Bóg w Kościele swoim Świętym pod chwalebną Ceremonią Postrzyżyn Zakonnych zataił.
  Kraków, Kościół św. Andrzeja WW. Panien Zakonnych Reguły Klary, 1666 rok.
• Panna Zgubiona. Przy Uroczystym akcie postrzyżyn Zakonnych Jejmości Konstancji Glińskiej, Stolnikówny Sandomierskiej.
  W Kazaniu XXX. Jest propozycja taka, że nie inakszym sposobem Panienka wstępujące na ten czas do Zakonu Świętego w oczach Rodziców swoich ginęła, tylko takim jakim Pan Jezus zginął Matce swojej Przenajświętszej i Józefowi Świętemu w Kościele Jerozolimskim.
  Kraków, Kościół św. Andrzeja WW. Panien Zakonnych Reguły Klary, 1673 rok.

Poniżej podaję dodatkowe szczegóły dotyczące Kazania IV poświęconego św. Jackowi. Jest ono opisane w następujący sposób: „Pod Metaphorą Hiacyntowego Kleynotu, wysławiają się wysokie cnoty i doskonałości Hyacyntha Świętego”. Kazanie jest dość obszerne bo zawiera się między stroną 71 a 93. Jest ono zatytułowane:

KLEYNOT HYACYNTOWY.

Na Uroczystość JACKA Świętego Patrona naszego Polskiego Zakonu Kaznodziejskiego, miane w Krakowie w kościele Trójcy świętej u Ojców WW. Dominikanów, Roku Pańskiego: 1672.

Dokładną analizę treści kazania odkładam na przyszłość. Słaba jakość druku, specyficzna czcionka („szwabacha”) oraz wtrącenia łacińskie uniemożliwiają mi na obecnym poziomie badań na dalszą analizę.

Zainteresowanych dokładnym omówieniem twórczości Waleriana Gutowskiego zachęcam do zapoznania się z artykułem: Wiesława Pawlaka, „Praedicator urbanus – Walerian Gutowski OFMConv”, Wydawnictwo UNUM, Kraków 2006, zawartym w książce: „Wielcy kaznodzieje Krakowa” pod redakcją Kazimierza Panusia. Jest on również dostępny online. [31]

 

Młodzianowski Tomasz (1622 – 1686), jezuita

Tytuł: „KAZANIA I HOMILYIE NA NIEDŹIELE DOROCZNE, Tákże SWIETA UROCZYSTSZE, DLA WIĘKSZEY CHWAŁY BOGA, KROLA KROLOW: NAYIASNIEYSZEY NA ZA WSZE KROLOWY POLSKIY, BOGARODZICY PANNY, CZĆI NAPISANE, ZEBRANE, Ná cztery Tomy rozłożone”. Tom IV

Wydanie: 1681 rok, Poznań.

Link do wersji online:

https://www.google.pl/books/edition/KAZANIA_I_HOMILYIE_NA_SWI%C4%98TA_UROCZYSTSZ/uQZlAAAAcAAJ?hl=pl&gbpv=1&dq=Tomasz+M%C5%82odzianowski&pg=PA581&printsec=frontcover

Dotyczy: św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Tomasz Młodzianowski urodził się 21 grudnia 1622 roku w ziemi ciechanowskiej na Mazowszu. W rodzinnym domu otrzymał formację właściwą mentalności i obyczajom warstwy ziemiańskiej, z której pochodził. Po nauce w kolegium jezuickim we Lwowie wstąpił do nowicjatu Towarzystwa Jezusowego w Krakowie. Prawdopodobnie w 1648 roku otrzymał święcenia kapłańskie, a w 1650 odbył trzecią probację zakonną. W latach 1650 – 1653 pełnił w Kaliszu funkcje kaznodziei w kościele klasztornym oraz wykładowcy retoryki, etyki i logiki w tamtejszym kolegium. W 1653 roku Młodzianowski otrzymał pozwolenie na wyjazd na misje do Persji, gdzie w Isfahanie od 1648 roku istniał, założony pod protektoratem Polski, jezuicki dom misyjny. Po powrocie w roku 1658 objął stanowisko profesora teologii w kolegium poznańskim. Tam powstały najcenniejsze jego traktaty filozoficzne i teologiczne. Od 1667 roku działał jako kaznodzieja Trybunału w Lublinie. Działalność kaznodziejską kontynuował ponownie w Poznaniu w kościele kolegiackim. W 1673 roku został przeniesiony do Krakowa. Mieszkał w tutejszym kolegium i, nie przestając sprawować urzędu kaznodziei, pełnił prawdopodobnie ponadto funkcje kapelana dworu Aleksandra Lubomirskiego. W 1674 roku zlecono mu wygłoszenie kazania w katedrze krakowskiej podczas sejmu koronacyjnego po wyborze Jana III Sobieskiego. W dalszych latach życia pełnił funkcje kapelana dworu wojewody Jana Leszczyńskiego w Krakowie oraz rektora kolegium jezuickiego w Poznaniu w latach 1680 – 1683, zdobywając wielkie uznanie wśród jezuitów polskich. Jedno z ostatnich kazań wypowiedział na Nowy Rok 1684 w Krakowie w kościele św. Piotra i Pawła. Tomasz Młodzianowski zmarł w Wolbromiu 9 października 1686 roku, a pochowany został w krakowskim kościele św. Piotra i Pawła. [32]

Jego twórczość jest bardzo wysoko oceniana zarówno pod względem stylu jak i tematyki. Unikał makaronizmów, miał barwny język, nie stronił od dowcipu, odnosił się do współczesnych mu realiów, miał styl jasny i precyzyjny. Niektórzy badacze oceniają go wyżej niż Fabiana Birkowskiego, a w dziedzinie kazań patriotycznych porównują do Piotra Skargi. Piękny artykuł poświęcony Tomaszowi Młodzianowskiemu wyszedł spod pióra Ignacego Hołowińskiego arcybiskupa Mohylewskiego. Został on dodany na końcu książki „Homiletyka” tegoż autora. Gorąco zachęcam do zapoznania się z tym tekstem, wydrukowanym w 1855 roku. Link.

O książce:

Dorobek kaznodziejski Tomasza Młodzianowskiego został zawarty w czterotomowym dziele: „Kazania i homilije na niedziele doroczne także święta uroczystsze, dla większej chwały Boga, Króla królów, Najjaśniejszej na zawsze Królowej Polskiej, Bogarodzicy Panny czci, od księdza Tomasza Młodzianowskiego SJ napisane”. Jest ona dedykowana możnym z rodu Opalińskich z Bnina, a kończące kazania są kazaniami pogrzebowymi związanym z rodem Opaliński. W książce nie ma dat ani miejsc głoszenia kazań.
W tomie czwartym od strony 460 rozpoczynają się dwa kazania na dzień św. Tomasz z Akwinu Doktora Anielskiego. Pierwsze kazanie podzielone jest na dwie części: „Nauka, wielkim czyni” oraz „Jako święty Tomasz w wielkości tej, w nauce, cały żywot dziedziczył”. Od strony 468 mamy podane drugie kazanie również podzielone na dwie części: „Niestwora pożycia ludzkiego, wielkości zmniejszać, zazdrości wywyższenia”, „Pokazanie wielkości św. Tomasza z Akwinu”.

Dla celów porównawczych podaję również inne tytuły kazań z IV tomu:

• Na Święto Świętego Wojciecha Męczennika Arcybiskupa Gnieźnieńskiego.
• Na Święto Świętego Stanisława Męczennika, Biskupa Krakowskiego. (2)
• Na Wniebowstąpienia Pańskie. (2) Dodatkowo Homilia na Święto Wniebowstąpienia Pańskiego.
• Na dzień Bożego Ciała.
• Na Święto Świętego Jana Chrzciciela, a zarazem Założyciela Kościoła naszego Lubelskiego.
  Dodatkowo Homilia na to Święto:
  Zwiastowanie św. Jana.
  Narodzenie św. Jana.
  Ścięcie św. Jana.
  Tytuły św. Jana.
• Na Święto św. Piotra Apostoła. Dodatkowo dwie Homilie.
  Pierwsza Homilia: Na Święto św. Piotra Apostoła.
  Druga Homilia: Na Święto Nawiedzenie Bogurodzicy Panny i Poświęcenia na Opactwo.
• Na Święto św. Maryi Magdaleny, a zarazem założenie Kościoła Farskiego Poznańskiego.
• Na dzień św. Ojca Ignacego. Dodatkowo Homilia.
• Na Święto św. Wawrzyńca Męczennika.
• Na Święto Wniebowzięcia Bogurodzicy Panny.
• Na Święto Narodzenia Najświętszej Panny.
• Na dzień Świętej Rozalii Panny.
• Na Święto św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty.
• Na dzień św. Franciszka Borgii.
• Na święto Wszystkich Świętych oraz na Sejmiku Elekcyjnym.
• Na Święto Błogosławionego Kostki. (4) Dodatkowo Homilia (ofiarowana kilku dobroczyńcom).
  Czwarte kazanie ma tytuł: Na suplikacji do Błogosławionego Kostki, nakazanej, przez Jaśnie Wielmożnego I. M. Księdza Wojciecha Tholibowskiego, biskupa Poznańskiego, w niebezpieczeństwie powietrza, w Poznaniu.
• Na Święto Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Panny Maryi oraz Homilia.
• Na Święto Bożego Narodzenia, kazania: historyczne, katechizmowe. Dodatkowo Homilie.
• Na Święto św. Szczepana.
• Na Święto św. Jana Ewangelisty.
• Na Święto Nowego Lata.
• Na Święto Trzech Królów oraz Homilia.
• Na Święto Oczyszczenia Najświętszej Panny oraz Homilia.
• Na dzień Świętego Tomasza z Akwinu Doktora Anielskiego. (2)
  (drugie kazania tytułuje Tomasza: Doktorem Kościelnym)
• Na Święto Józefa Świętego, Oblubieńca Najświętszej Panny.
• Na Święto Zwiastowania Bogurodzicy Panny.
• Na dzień Świętych Męczenników.
• Na dzień Świętych Doktorów.
• Na dzień Świętych Panien.
• Na inne Święte.
• Na niedzielę Poświęcania Kościoła Farskiego Poznańskiego.
• Na Niedzielę Poświęcenia Kościoła naszego Lubelskiego, wtóra po Wielkiejnocy.
• Na Niedzielę Poświęcenia Kościoła Farskiego Poznańskiego.
• Na pogrzebie Wielmożnego Jegomości Pana Stanisława Przyiemskiego Marszałka Koronnego Nadwornego.
• Na pogrzebie Wielmożnego Jegomości Pana Kazimierza Tuczyńskiego Podkomorzyca Inowłocławskiego.
• Na pogrzebie Jaśnie Wielmożnej Jejmości Pani Teresy z Czarnkowa Opalińskiej wojewodziny Poznańskiej.
• Na pogrzebie Wielmożnej Jejmości Pani Ludwiki z Bnina Opalińskiej Starościny Miedzyrzeckiej.
• Na Pogrzebowym w Kościele Kolegium Poznańskiego Obchodzie, Wielmożnej Jejmości Pani Jadwigi na Racacie Wolffówny Felińskiej, Obornickiej, Piaseckiej, Wasiliskiej Starościny. […]

W nawiasach podałem ilość kazań na dany temat. Tym co zdecydowanie wyróżnia dzieło Młodzianowskiego od innych tego typu publikacji jest ścisły podział na kazania i homilie. Obecnie często uważamy kazania i homilie za tożsame ale w przeszłości tak nie było. Widać to również bardzo wyraźnie w różnym układzie i budowie kazań i homilii, których autorem był Tomasz Młodzianowski.

Pierwsze kazanie na św. Tomasza rozpoczyna się cytatem biblijnym z Ewangelii św. Mateusza: „Wielkim nazwany będzie”, oraz tytułem: „Nauka wielkim czyni”. Kaznodzieja na początku kazania rozważa niejako różne stany społeczne jakie znajdą się w Niebie. Wśród nich najznamienitszą kategorią są „wielcy” czyli „magnus”. Tym co wyróżnia naprawdę wielkich jest nauka. Takim „magnus” był św. Tomasz z Akwinu, co autor rozwija w kolejnych częściach kazania. W pierwszej części mamy podane przypowieści o miastach łatwych do zdobycia i takich w których jest obecna nauka i które są trudne do zdobycia. Wplecione w te rozważania jest przypowieść o córce Hetmana, która będzie żoną tego kto zdobędzie miasto nauki. Druga opowieść jest o biblijnych braciach: Ezawie i Jakubie. Trzecia opowieść dotyczy Mojżesza. W każdej z nich puentą jest „Nauka wielką czyni”. Tym kończy się pierwsza część kazania. W drugiej autor skupia się już na św. Tomaszu. Dość dokładnie prezentuje najważniejsze wydarzenia z życia dominikanina. Autor jako jezuita podkreśla jak wiele powinniśmy wszyscy, w tym oczywiście jezuici, zawdzięczać dominikanom i św. Tomaszowi. Kazanie kończy wspomnienie rozmowy św. Tomasza z Jezusem i Jego pytanie: „czego chcesz za swoją pracę?”

Kazanie drugie opiera się na cytacie ze św. Mateusza: „Wielki będzie nazwany w niebie” oraz tytule: „Niestwora pożycia ludzkiego, wielkość zmniejszać, zazdrościć wywyższenia”. Pierwsza część kazania poprzez różne przykłady biblijne pokazuje prawidłowość ludzką: „wielkość zmniejszać, zazdrościć wywyższenia”. Druga część kazania dotyczy już bezpośrednio św. Tomasza. Autor wychwala zalety św. Tomasza, cytując papieży oraz odpowiednio dobierając wydarzenia z jego życia. Brakuje jednak bezpośredniego nawiązania do części pierwszej.

 

Młodzianowski Tomasz (1622 – 1686), jezuita

Tytuł: „Rozmyslania Albo Lekcyia Duchowna Miasto Kazania, Na Wszystkie Swięta Vroczystsze Doktorow Fundatorow”. Tom I

Wydanie: 1693 rok, Lublin.

Link do wersji online: https://polona.pl/preview/574d4c10-cacc-42cc-8042-41db51803104

Dotyczy: św. Dominika, św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Opisane wyżej.

O książce:

Książka jest dedykowana Pani Katarzynie Czackiej, chorążynie wołyńskiej, dobrodziejce. Tradycyjnie na początku książki wraz dedykacją jest umieszczony herb rodu Czackich. Poszczególne rozdziały książki tytułowane są „Rozmyślanie” jednak zarówno układ książki, chronologia i treść jednoznacznie każą intepretować to jako „kazanie”. Odbiorcą książki jest jednak indywidualny czytelnik, a zamieszczone teksty nie nadają się raczej do głoszenia w kościele. Nie jest to problem, bowiem przypominam, że bardzo wiele zbiorów „kazań” faktycznie było również przygotowywanych do indywidualnego czytania a nie głoszenia w świątyni.
Poniżej przedstawiam dokładny spis treści, który odpowiada kalendarzowi liturgicznemu kościoła katolickiego. Tym co wyróżnia to zestawienie jest umieszczenie zdecydowanie większej liczby świętych Doktorów Kościoła i innych mniej popularnych świętych. Pewnym zaskoczeniem jest brak św. Jacka, podczas gdy wspomniany jest błogosławiony (jeszcze nie święty) Stanisław Kostka. Ma to z pewnością związek z faktem, że autorem jest jezuita, a nie dominikanin. Rozmyślania mają charakter uniwersalny i nie są ani datowane ani powiązane z jakimś miejscem, kościołem czy wydarzeniem. Zwraca uwagę również spójna struktura rozważań identyczna w formie dla każdego świętego.

• Rozmyślanie. Na święto św. Andrzeja Apostoła.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Franciszka Xawerego Apostoła Indyjskiego.
• Rozmyślanie. Na święto św. Mikołaja Biskupa.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Ambrożego Biskupa i Doktora Kościelnego.
• Rozmyślanie. Na święto Poczęcia Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na święto św. Tomasza Apostoła.
• Rozmyślanie. Na święto św. Agnieszki Panny i Męczenniczki.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Jana Chryzostoma Doktora Kościelnego.
• Rozmyślanie. Na święto Oczyszczenia Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na dzień trzech świętych Męczenników Japońskich S.J.
• Rozmyślanie. Na dzień Romualda Fundatora.
• Rozmyślanie. Na święto św. Macieja Apostoła.
• Rozmyślanie. Na święto św. Kazimierza Królewicza.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Tomasza z Aquinu, Doktora Kościelnego.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Grzegorza, Wielkiego Doktora Kościelnego.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Benedykta Fundatora.
• Rozmyślanie. Na święto Zwiastowania Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na święto św. Wojciecha Arcybiskupa Gnieźnieńskiego.
• Rozmyślanie. Na święto świętych Filipa i Jakuba Apostołów.
• Rozmyślanie. Na święto Znalezienia Krzyża Świętego.
• Rozmyślanie. Na święto św. Stanisława Męczennika, Biskupa Krakowskiego.
• Rozmyślanie. Na dzień Błogosławionego Alojzego Gonzagi.
• Rozmyślanie. Na święto św. Jana Chrzciciela.
• Rozmyślanie. Na święto świętych Piotra i Pawła Apostołów.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Pawła Apostoła.
• Rozmyślanie. Na święto Nawiedzenia Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na święto św. Małgorzaty Panny i Męczenniczki.
• Rozmyślanie. Na święto św. Marii Magdaleny.
• Rozmyślanie. Na święto św. Jakuba Apostoła.
• Rozmyślanie. Na św. św. Anny, Matki Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Ojca Ignacego.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Dominika.
• Rozmyślanie. Na dzień Najświętszej Panny Śnieżnej.
• Rozmyślanie. Na święto św. Bartłomieja Apostoła.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Augustyna Doktora Kościelnego.
• Rozmyślanie. Na święto Narodzenia Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na święto Podniesienia Krzyża Świętego.
• Rozmyślanie. Na święto św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Tekli Panny, Męczenniczki i Pustelniczki.
• Rozmyślanie. O świętych Aniołach.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Hieronima Doktora Kościelnego.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Franciszka Borgii.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Franciszka Fundatora.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Brunona Fundatora.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Brygidy Fundatorki.
• Rozmyślanie. Na dzień św. Teresy Fundatorki.
• Rozmyślanie. Na święto św. Szymona i Judy.
• Rozmyślanie. Na dzień Wszystkich Świętych.
• Rozmyślanie. Na dzień Wspominania Wiernych zmarłych.
• Rozmyślanie. Na święto św. Marcina Biskupa.
• Rozmyślanie. Na święto Błogosławionego Stanisława Kostki.
• Rozmyślanie. Na dzień Ofiarowania Najświętszej Panny.
• Rozmyślanie. Na święto św. Katarzyny Panny i Męczenniczki.

Rozmyślania mają bardzo ciekawą formę. W przypadku rozmyślania o św. Tomaszu z Akwinu, autor podaje trzy wydarzenia z życia św. Tomasza i do każdego z nich proponuje swoje rozważania zaczynając każde z nich od „Zauważ …” (w oryginale „Uważ”). Pierwszym wydarzeniem było zjedzenie przez malutkiego Tomasza kartki z pozdrowieniem anielskim „Ave Maria”. Drugim wydarzeniem była próba czystości, kiedy rodzina przysłała do pokoju św. Tomasza strojną kurtyzanę. Trzecim tematem poruszonym w rozważaniu jest skromność świętego i konsekwentnie odmawianie zaszczytów, które rozpraszałyby go tylko w jego pracy. Rozmyślanie kończy „Rozmowa” w formie modlitwy.

W przypadku rozmyślenia na dzień św. Dominika kaznodzieja przypomina w pierwszej części modlitwę w intencji św. Dominika i dokładnie ją omawia. W drugim punkcie autor omawia niektóre okoliczności życia św. Dominika, a w trzeciej, ostatniej prezentuje okoliczności śmierci świętego. Rozmyślenie kończy fragment nazywany „Rozmowa”, który faktycznie jest propozycją modlitwy do świętego.

Podsumowując całą książkę, jest to bardzo czytelny i jasny przewodnik, gdzie podając życiorysy i dokonania świętych autor zmusza nas do rozważań o naturze religijnej i duchowej. W odbiorze treści pomaga relatywnie krótka zawartość rozmyślania oraz sztywny podział każdego z nich na trzy punkty.

 

Dunin Piotr Stanisław (1635 – 1704), jezuita

Tytuł: „Przepasc swiątobliwosci y navki Thomasz s. Doktor Anielski kazaniem panegirycznym …”

Wydanie:  1692 rok, Lublin.

Link do wersji online: https://polona.pl/preview/ac907b3c-68e9-4f19-aad6-496375075544

Dotyczy: św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Piotr Stanisław Dunin urodził się w 1635 roku. Studiował retorykę (1653 – 1654), filozofię w prowincji czeskiej (1655 – 1658), teologię (1661 – 1665) w Krakowie. Wykładał w kolegiach jezuickich: syntaksę w Sandomierzu (1657-1658 lub 1658-1659), poetykę we Lwowie (1659 – 1660), retorykę w Przemyślu (1660 – 1661), Jarosławiu (1665 – 1666), Rawie (1667 – 1668) i Poznaniu (1668 – 1669). Był prefektem szkół w kolegium lwowskim (1680 – 1681). Był misjonarzem dworskim swego krewnego prymasa Andrzeja Olszowskiego (1674 – 1677) i kanclerza Jerzego Denhoffa (1690 – 1702). Był kaznodzieją w Poznaniu, Toruniu, Lwowie, Piotrkowie i Lublinie. W latach 1686 – 1689 pełnił funkcję rektora kolegium przemyskiego. Był autorem 22 drukowanych kazań i zbiorów kazań okolicznościowych i pogrzebowych. [33]

O książce:

Książeczka zawiera jedno kazanie „panegiryczne” poświęcona św. Tomaszowi z Akwinu. Zostało ono wygłoszone w kościele ojców dominikanów najprawdopodobniej w Lublinie. Nie jest to napisane wprost, ale można to wnioskować z wydawnictwa. Jest to również ciekawy przykład tego, że do kazań w kościołach dominikańskich o świętym, który był dominikaninem zapraszano jezuitę. Mottem kazania jest cytat z Księgo Habakuka: „Przepaść wydała głos swój; głębokość podniosła ręce swoje”. Na wstępie autor stwierdza, że staje nad Przepaścią, czyli nad zadaniem prawie niemożliwym do wykonana jakim jest opowiadanie o św. Tomaszu z Akwinu – Doktorze Anielskim. Również Skarby Boskie są nieprzebrane niczym przepaść. Kolejne etapy i wydarzenia z życia Tomasza są przedstawiane czytelnikowi właśnie w kontekście „przepaści” czyli czegoś niezmierzonego. Kaznodzieja wspomina również polskich teologów piszących lub komentujących dzieła św. Tomasza, co może być ciekawym tropem do dalszych badań. To kilkuzdaniowe streszczenie nie oddaje bardzo wielu ciekawych metafor, porównań i pomysłów na kompozycję tego kazania. Czyta się je dobrze, dlatego zachęcam do samodzielnej lektury, tym bardziej, że sprzyja temu przyjazna czcionka oryginalnego wydania.

 

Taube Jan (? – 1708), jezuita

Tytuł: „Kazanie na św. Thomasza z Aquinu Doktora Anielskiego miane w Kościele Gdańskim WW. OO. Dominikanów przez X. Jana a Taube S.J, Roku 1695”

Wydanie: 1695 rok, Oliwa (Gdańsk).

Link do wersji online: brak.

Dotyczy: św. Tomasza z Akwinu.

O Autorze:

Jan Taube, (ur. ?, zmarł 7 maja 1708), jezuita. Był superiorem w Malborku w 1704 roku oraz w Kaliszu 1708 roku, wg. Bibliografii Estreichera napisał w „Kazanie na św. Thomasza z Aquinu Doktora Anielskiego miane w Kościele Gdańskim WW. OO. Dominikanów przez X. Jana a Taube S.J, Roku 1695”, drukowane w Oliwie w 1695 roku. Dedykowane Benedyktowi Łużeńskiemu, sufraganowi warmińskiemu, gdańskiemu oficjałowi. Sławny kaznodzieja, zwany też Prusakiem. [34]

O książce: Brak szczegółowych informacji, nie ma wersji online.

 

Domagalski Józef (1653 – 1710), jezuita

Tytuł: „Czyny Thomasza swiętego, doktora anielskiego, własne, widome, dobre : kazaniem ogłoszone w kościele torunskim dominikańskim”

Wydanie: 1697 rok, Toruń.

Link do wersji online: https://polona.pl/preview/33fe5d0c-2b3e-4450-8df0-580fba6eca8e

Dotyczy: św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Wykładowca i instruktor teologii moralnej i polemicznej. Brak wiarygodnych i szczegółowych informacji o jego życiu, oprócz tego, że należał w swoich czasach do wyróżniających się jezuitów. Według Estreichera zmarł 9 maja 1710 roku.

O książce:

Książka zawiera treść kazania z 7 marca 1697 roku wygłoszonego w toruńskim kościele dominikanów. Dedykowane jest księdzu Tomaszowi Bogoria Skotnickiemu, biskupowi tytularnemu Lykopolis, sufraganowi chełmińskiemu. Kazanie jest podzielone na siedem podrozdziałów (paragrafów):

• Ingres do mowy i Fundament.
  Nasze uczynki powinny być: własne, wiadome i dobre.
• Opera Własne.
  Dzieło nasze powinno nie być kopią lub kradzieżą innego, ale być wytworem naszych rąk lub rozumu.
• Opera Wiadome.
  Dzieło św. Tomasza jest porównane z czterema ewangelistami symbolizowanymi przez: orła, lwa, wołu i człowieka. Jego dzieło łączy te cechy.
• O dobre Opera niełatwo.
  Dzieło powinno być dobre i mówiąc najprościej przydatne. Niestety o wielu publikacjach nie można tego powiedzieć.
• Dominikańskie Opera, dobre.
  Dzieło dominikanów i spuścizna św. Tomasza jest oczywiście niczym „gwiazda”.
• Stąd Chwała Najwyższa.
  Sam Chrystus pochwalił dzieło św. Tomasza mówiąc: „Dobrze napisałeś o Mnie, Tomaszu!”
• Nauka wszystkim.
  Wszyscy podobnie jak św. Tomasz, staniemy przed obliczem boskim z „cum Operibus” czyli ze swoimi czynami. W naszej księdze życia zapisane będą nasze czyny. Czy „Przebóg! Czymże serca naszego papiery pacnąć będą? czyli śmierdzieć; zgniłymi myszami, czy cnotami, czosnkiem czy Chrystusem i Niebem”.

Łacińskie słowo „Opera” – oznacza: dzieło, praca, utwór.

Kazanie zawiera bardzo dużo cytatów łacińskich i przynajmniej przy pierwszym czytaniu nie jest proste w odbiorze i zrozumieniu. Sama koncepcja kazania jest bardzo klarowana i ciekawa. Niestety ciągłe wtrącenia łacińskie nie pozwalają większości współczesnym czytelnikom zrozumieć i docenić to kazanie. Na pewno pomogłaby współczesna edycja z tłumaczeniem łaciny i solidnymi przypisami.
Jest to kolejny przykład gdzie jezuita głosi kazanie u dominikanów na temat wielkiego dominikańskiego świętego, Doktora Kościoła – św. Tomasza z Akwinu.

 

Sczaniecki Stefan (Szczaniecki) (1658 – 1737), jezuita

Tytuł: „Kazanie Na S. Thomasza z Aquinu. Pierwszego Anielskiego, Piątego Kośćielnego Doktora. Z Osmią na całą oktawę Vwagami, Przez X. Stefana Sczanieckiego SJ. W Kosciele Poznanskim Przewielebnych OO. Zakonu Kasnodźieyskiego Miane. Roku 1699. Dnia 7. Márca.”

Wydanie: 1699 rok, Poznań.

Link do wersji online: brak.

Dotyczy: św. Tomasza z Akwinu.

O autorze:

Stefan Sczaniecki (Szczaniecki) (01.11.1658 – 26.04.1737), jezuita. Do zakonu jezuitów wstąpił 15 listopada 1673 roku; po dwuletnim nowicjacie w Krakowie przy kościele św. Macieja ukończył roczne seminarium nauczycielskie w Lublinie (1675 – 1676). Następnie studiował filozofię w Kaliszu (1676 – 1679). Praktykę nauczycielską odbył w Poznaniu (1679 – 1680) i w Lublinie (1680 – 1681). Teologię studiował w Poznaniu w latach 1681-1685. Podczas studiów teologicznych wykładał przez rok matematykę słuchaczom świeckim. Po odbyciu studium prawa zakonnego (tzw. trzeciej probacji) w Jarosławiu prowadził dwuletni kurs filozofii arystotelesowskiej dla studentów świeckich w Poznaniu, a następnie dwa trzyletnie kursy filozofii dla kleryków jezuickich w Kaliszu (1688 – 1694). Wybór omawianych w wykładach kwestii opublikował w zbiorze „Fragmenta philosophiae universae” (Kalisz 1694). Obejmują one wykłady z logiki w formie gotowych tematów przeznaczonych do dysput szkolnych; ukazują filozofię Arystotelesa, św. Tomasza i F. Suareza, zwalczają zaś poglądy im przeciwne. Drugą część wykładów filozofii (wykłady z fizyki) ogłosił pod tym samym tytułem dopiero w roku 1710 w Lublinie. Zapowiedzianej części trzeciej, poświęconej metafizyce, nie opublikował. W roku 1691 złożył w Kaliszu uroczystą profesję czterech ślubów zakonnych. Od roku 1694 prowadził w Poznaniu kurs teologii polemicznej i biblijnej, a następnie w latach 1695 – 1703 wykładał teologię dogmatyczną i równocześnie był doradcą rektora kolegium. W Poznaniu w roku 1684 przyjął święcenia kapłańskie. W tym samym roku ogłosił podręcznik pedagogiki i metodyki dla nauczycieli klas niższych w szkołach prowincji polskiej „Professio circa puerorum in virtute, sapientia et politie institutionem” (Kalisz 1715 r.). Zawarł w nim praktyczne uwagi i wskazówki, podkreślał godność i bezinteresowność stanu nauczycielskiego, zalecał łagodność w postępowaniu i stosowanie kar cielesnych tylko w ostateczności, i to przez wyznaczone do tego osoby. Postulował prostotę i czystość języka polskiego i łacińskiego, zachęcał do nauki języka greckiego. Dbał o poziom szkół i teatru jezuickiego, zalecał, by deklamacje i występy szkolne były krótkie, jasne i odbywały się bez oprawy scenicznej.

Wydany w 1715 roku przewodnik, opracowany przez Szczanieckiego (Sczanieckiego), przytoczył 28 regułę „Ratio studiorum” dla profesorów klas niższych, nakazującą, by zbyt dużo czasu nie poświęcano lekturze historyka. W rozdziale drugim zatytułowanym „Circa sapientiam” zachęcał jednakże młodych nauczycieli, by na zajęciach i ćwiczeniach korzystali z wiedzy historycznej. Przede wszystkim zalecał omawianie wydarzeń z epoki antycznej i dawnych dziejów Królestwa Polskiego. Przemawiała za tym, według autora, łatwość znalezienia i dobrania odpowiedniego materiału do lekcji. Ponadto dzięki historii nauczyciel będzie mógł rozwijać erudycję nie tylko własną, lecz także wychowanków, którzy długo zachowywać będą w pamięci wiedzę nabytą w latach szkolnych. Ujmował więc historię tradycyjnie jako źródło erudycji. Nie wspominał o historii jako samodzielnym przedmiocie. Dostrzegał wagę dziedzictwa antycznego w życiu elit, traktował je, jak inni jezuici, jako atrakcyjny element służący ewangelizacji. Prowincjał z myślą o miejscu przyszłych absolwentów w elicie społecznej stwierdził, że edukacja przygotowywać miała uczniów do tego, aby „każdy mógł w przyszłości w odpowiedni sposób pełnić swe obowiązki i służyć państwu w sądach i na sejmach, a także być pożytecznym dla dobra publicznego”. Przypominał zarazem konfratrom, że „na pierwszym miejscu chcemy ich nauczyć chrześcijańskiej pobożności, a dopiero na drugim znajomości łaciny”, bo Ignacy Loyola: „podobnie jak święty Paweł Nauczyciel Narodów […], zaczął ludzi – a zwłaszcza chłopców – łowić przez nauczycieli, tak jak się ryby łowi na wędkę albo ptaki w sieć, przy czym oczywiście ani sieć nie była pusta, ani wędka bez przynęty, inaczej albo nikt by się nie złapał, albo niewielu: przynętą był język łaciński i umiłowanie literatury. Gdyby bowiem otworzył szkoły, w których uczono by tylko samej pobożności, z pewnością nikt by do nich nie przyszedł albo najwyżej niewielu”.[35]

O książce:

Brak szczegółowych informacji, nie ma wersji online.

 

---

Koniec Dodatku I – zawierającego wydania Kazań z XVII wieku (1600-1699). Zapraszam do lektury Dodatku II (1700 – 1729) i Dodatku III (1730-1772).

 

---

[1] Dorota Żrałko, „Biografia Fabiana Birkowskiego w świetle kazania pogrzebowego Adama Makowskiego i badań archiwalnych”, Pamiętnik Literacki 2005, 2, s. 215-227, PL ISSN 0031-0514, https://rcin.org.pl/ibl/dlibra/publication/111942/edition/117967/content?ref=L3B1YmxpY2F0aW9uLzYyMDMzL2VkaXRpb24vNDU2MjI

[2] https://pl.wikipedia.org/wiki/Bart%C5%82omiej_Nowodworski

[3] Maria Rowińska – Szczepaniak, „Święci rodziny dominikańskiej w oratorstwie Fabiana
Birkowskiego”, ISSN 2544-8900 (online).

[4] Maria Rowińska – Szczepaniak, Beata Gaj, „Mowy kościelne Fabiana Birkowskiego o św. Jacku”, ISBN 978-83-86881-47-5, opole, 2007 rok.

[5] Informacje te przekopiowałem bez zmian z artykułu: Zbigniew Baran, „KAZNODZIEJE ZAKONNI KOŚCIOŁA MARIACKIEGO W KRAKOWIE W LATACH 1594 — 1772”, ANALECTA CRACOVIENSIA XXI—XXII 1989/90. Dostęp online: https://www.researchgate.net/publication/331365433_Kaznodzieje_zakonni_kosciola_Mariackiego_w_Krakowie_w_latach_1594-1772/fulltext/5c75f30f299bf1268d2842d6/Kaznodzieje-zakonni-kosciola-Mariackiego-w-Krakowie-w-latach-1594-1772.pdf

[6] Zbigniew Baran, „KAZNODZIEJE ZAKONNI KOŚCIOŁA MARIACKIEGO W KRAKOWIE W LATACH 1594 — 1772”, ANALECTA CRACOVIENSIA XXI—XXII 1989/90.

[7] Kazimierz Panuś, Kaznodziejstwo Tom2.

[8] „Kokosz w przod pp. krakowianom w kazaniu za kolędę dana …”, źródło: https://polona.pl/preview/2871dc64-fe9a-41e7-9759-7de304519b63

[9] W. Kosiński, „Jacek Mijakowski, kaznodzieja barokowy, przyczynek do dziejów kaznodziejstwa polskiego w XVII wieku”, 1916 rok, Radom.

[10] https://pl.wikipedia.org/wiki/Szymon_Starowolski

[11] http://biblioteka.kijowski.pl/starowolski%20szymon/polskaalboopisa.pdf

[12] „Wieniec …”, https://polona.pl/preview/5ecf002e-eced-4b95-965b-d4f12b7be702

[13] „Arka …” Tom 1, https://polona.pl/preview/9eff437c-c999-4fb1-bfce-830177d1b625

[14] „Arka …” Tom 2, https://polona.pl/preview/a4d890b2-c862-454c-a25c-9f9727ec92b2

Choć nie jest to przedmiotem niniejszego opracowania to zainteresowanych omówieniem tej pozycji zachęcam do zapoznania się z artykułem w Tomie 7 miesięcznika „Homiletyka: pismo miesięczne poświęcone kaznodziejstwu i życiu duchownemu”, artykuł: X. Szymon Starowolski. Rozbiór Krytyczny Homilii „ARKA TESTAMENTU”. Link: 
https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS097359_1901__7_009/mode/2up

https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS097359_1901__7_010/page/324/mode/2up

[15] https://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_Gembicki

[16] Kazimierz Panuś, Kaznodziejstwo, Tom 2.

[17] Marcin Godawa, „Świętość Jacka Odrowąża OP w ujęciu Jacka Liberiusza CR (1599-1673)”, https://polona.pl/preview/70c603e7-9061-46e2-8f00-1558fd3e4e09

[18] Jacek Liberiusz, „Gwiazda morzka naswiętsza Panna Marya trzydziestą kazan na hymn Aue Maris Stella po rożnych w Krakowie kościołach”, Kraków, 1670 rok, link: https://polona.pl/preview/39c65407-11cc-474d-82f8-0133f6fcd732

[19] Józef Krukowski, „Rozbiór krytyczny kazań x. Jacka Liberyusza D. Ś. T. proboszcza Kościoła Bożego Ciała Kanoników Regularnych na Kaźmierzu przy Krakowie”, Kraków, 1898 rok, źródło:

https://polona.pl/preview/ab480747-9218-4913-917f-1b1a9c58d7a1

[20] Marcin Godawa, „Boska harmonia stworzonego świata w „Kolędzie gospodarskiej” Jacka Liberiusza (1599-1673)”, źródło: https://polona.pl/preview/e6d78aee-2994-40d4-94bf-55ff2ca2f6c5

[21] K. Stanisław Rumiński, „Nauka ks. Jacka Liberiusza o świętości Matki Bożej”, źródło: http://www.naszaprzeszlosc.pl/files/tom045_02.pdf

[22] Jan Baron, „Aspekty retoryczne kazań maryjnych Jacka Liberiusza”, praca doktorska, dostęp: https://integro.ciniba.edu.pl/integro/193006411392

[23] https://pl.wikipedia.org/wiki/Franciszek_Rych%C5%82owski_(1611%E2%80%931673)
Omówienie twórczości Franciszka Rychłowskiego znajduje się w miesięczniku „Homiletyka: pismo miesięczne poświęcone kaznodziejstwu i życiu duchownemu”, artykuł: KRYTYCZNY ROZBIÓR KAZAŃ Niedzielnych i Świątecznych przez ks. Franciszka Rychłowskiego REFORMATA NAPISANYCH”. Link: https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS097359_1898__2/page/220/mode/2up

[24] We wstępie autor wyraźnie zaznacza w tekście podział książki. Cytuję „Kazania na święta Panny Przenajświętszej, masz na końcu osobno położone”.

[25] W nawiasach liczba kazań na dany dzień.

[26] Porciuncula – nazwa małego kościoła pod wezwaniem Matki Bożej Anielskiej, znajdującego się w pobliżu Asyżu we Włoszech. Św. Franciszek odrestaurował ten kościół i to miejsce stało się kolebką ruchu franciszkańskiego. W Hiszpanii, „Porcjunkula” jest odpowiednikiem włoskiego „Portiuncula” i odnosi się do tego samego kościoła. Nazwa ta pojawia się również w pełnej nazwie miasta Los Angeles, które brzmi „El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles del Río de Porciúncula” (Miasto Naszej Pani Królowej Anielskiej nad rzeką Porcjunula).

[27] Ks. Arkadiusz Nocoń, „Dzieje ustanowienia św. Jacka głównym patronem Polski, …”, Światło ze Śląska, 2007 ROK, ISBN 978-83-7030-573-4

[28] Kazimierz Panuś, Kaznodziejstwo, Tom 2.

[29] Kazania:
„Hartowna strzała nieuchronnym lubo śmiertelnośći iadęm napusczona” – 1661 rok.
„Panegiryczne niektóre dyskursy duchowne i różne insze kazania” – 1675 rok.
„Kwadrajezymał cały, albo kazania w polskim języku na Ewangelie każdodzienne zupełnego Postu świętego” – 1688 rok.

[30] https://pl.wikipedia.org/wiki/Andrzej_Trzebicki

[31] https://www.academia.edu/8829301/_Praedicator_urbanus_Walerian_Gutowski_OFMConv_Walerian_Gutowski_Prezerwatywa_moralna_od_morowego_powietrza_do_druku_przyg_i_oprac_W_Pawlak_w_Wielcy_kaznodzieje_Krakowa_red_K_Panu%C5%9B_Krak%C3%B3w_2006_s_191_206_207_226

[32] Kazimierz Panuś, Kaznodziejstwo, Tom2, oraz https://pl.wikipedia.org/wiki/Tomasz_M%C5%82odzianowski

[33] Biogram Piotra Stanisława Dunina z „Społeczne i kulturowe uwarunkowania edukacji w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku”

[34] Józef Brown, „Biblioteka pisarzów assystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego powiększona dwoma dodatkami …”

https://www.google.pl/books/edition/Biblioteka_pisarz%C3%B3w_assystencyi_polski/-9lbAAAAcAAJ?hl=pl&gbpv=0

[35] Stefan Sczaniecki, biogram: https://irp.pth.net.pl/biogramy/237

[36] kl. mgr Marian Skowyra „Z dziejów samborskich klasztorów”, Premislia Christiana, tom IX, Przemyśl 2001, źródło: https://theo-logos.pl/server/api/core/bitstreams/01848aec-e021-4d22-a786-1b52f7283a0a/content