Epigramat o św. Jacku Odrowążu

W poniższym artykule przybliżę mało znany EPIGRAM autorstwa Piotra Sienkiewicza wydany 17 sierpnia 1687 roku. Jest on dedykowany księdzu Jackowi Bryszkiewiczowi – prepozytowi klasztoru w krakowskim Zwierzyńcu, a sam epigram poświęcony jest imiennikowi księdza Bryszkiewicza – św. Jackowi Odrowążowi.

Historia w postaciach zapisana

W 1257 roku historia w sposób szczególny związała św. Jacka Odrowąża i błogosławioną siostrę Bronisławę. W dniu śmierci św. Jacka w Krakowie w dniu 15 sierpnia 1257 roku, siostra Bronisława – kseni w zwierzynieckim Zgromadzeniu Sióstr Kanoniczek Regularnych Zakonu Premonstratensów zwanym potocznie norbertankami miała niezwykłą wizję. Zatopiona w modlitwie i kontemplacji w podkrakowskim klasztorze w Zwierzyńcu zobaczyła orszak Matki Bożej prowadzący św. Jacka do nieba. Opis tego cudownego wydarzenia znajdziemy już w najstarszym dokumencie dotyczącym św. Jacka, to jest w „Życie i cuda Świętego Jacka z Zakonu Braci Kaznodziejów” autorstwa ojca Stanisława Lektora z około 1350 roku. Zacytujmy obszerny fragment rozdziału XVI:

Była raz pewna szlachetna panna imieniem Bronisława, która ponad czterdzieści lat pobożnie służyła Bogu w klasztorze sióstr, potocznie zwanym Zwierzyniec. W tym to dniu, w dniu śmierci męża [Bożego] brata Jacka, w uroczystość Wniebowzięcia Chwalebnej Dziewicy, kierowana pobożnością oddała się modlitwie i zapadła w lekki sen. Ujrzała wówczas wielką światłość spływającą z nieba nad kościół Braci Kaznodziejów w Krakowie, a w niej licznych aniołów, którzy radośnie wstępowali do nieba. Za nimi zaś postępowała najpiękniejsza Dziewica, która prowadziła brata Zakonu Kaznodziejskiego, ubranego w kosztowny habit. Wówczas wspomniana Bronisława rzekła do pięknej Dziewicy, którą widziała: „Kim jesteś, o Pani?”. Ta zaś odpowiedziała: Jestem – rzecze – Matką Miłosierdzia i wprowadzam do królestwa chwały brata kaznodzieję Jacka, który tu jest ze mną” … [1]

Niespełna 450 lat później po raz kolejny historia i losy krakowskich ojców dominikanów i sióstr norbertanek ze Zwierzyńca zostaną splecione. Na pewno w nie tak niezwykły i cudowny sposób jak w XIII wieku, ale na pewno równie ciekawy. Postacią, która na nowo połączyła dawny klasztor błogosławionej siostry Bronisławy oraz postać św. Jacka Odrowąża był Jacek (Hiacynthus) Bryszkiewicz herbu Doliwa, zmarły w 1689 roku, norbertanin, profes w Hebdowie w 1667 roku, prepozyt klasztoru norbertanek w Zwierzyńcu pod Krakowem – 1673 r.  [2]

W innych źródłach jest on wzmiankowany jako proboszcz zwierzyniecki w latach 1663 – 1689. [3]
Jako proboszcz postanowił w zniszczonym i spalonym przez Szwedów kościele w Zwierzyńcu dokonać remontu oraz powiększyć ilość ołtarzy z 5 do 7. Jeden z nowych ołtarzy poświęcony został patronowi proboszcza Bryszkiewicza czyli św. Jackowi Odrowążowi. W kronice klasztornej znajduje się informacja, że w roku 1670 ksiądz proboszcz Jacek Bryszkiewicz sprawił w zwierzynieckim kościele ołtarz św. Jacka: „sprawieł ołtarz Jaczka s”. W 1678 roku proboszcz Bryszkiewicz ufundował sukienkę na ołtarz św. Jacka: „Roku 1678 sprawieł Xiąc Proboszcz […] sukienke axamitną Srebrne kwiaty złotniczą robotą robione.” [4] O szczególnym umiłowaniu przez księdza Jacka Bryszkiewicza swojego wielkiego patrona i imiennika św. Jacka Odrowąża świadczy również miedzioryt: „S. Hyacinthus Polonis Primus In Septemtrione Fundator Ordinis Praedicatorum Multis Clarens Miraculis (…) Święty Jacek, pierwszy założyciel Zakonu Kaznodziejskiego na północy, licznymi cudami słynący …”. [5] Ten miedzioryt z 1679 roku autorstwa Marcina Bartoszowica OP przedstawia wizję św. Jacka otoczoną scenami z życia świętego.

Układ ryciny nie jest szczególnie oryginalny bowiem powiela znane włoskie grafiki w okresu kanonizacji św. Jacka, [6] natomiast tym co go wyróżnia jest obszerna dedykacja ryciny Jackowi Bryszkiewiczowi. Pod centralną sceną miedziorytu znajdują się numerowane opisy poszczególnych scen i cudów, a poniżej autor umieścił rozbudowaną i ozdobioną herbem Doliwa dedykację dla Jacka (Hiacynta) Bryszkiewicza.

Jako proboszcz i prepozyt jednego z największych podkrakowskich klasztorów – proboszcz i późniejszy prepozyt Jacek Bryszkiewicz – musiał być postacią znaną. Świadczą o tym drobne dzieła mu poświęcone lub dedykowane. [7] Warto wymienić tu:

• Flos hyacintinvs e florentissimo candidissimi ordinis Canonicorum Regularium Praemonstratensium viridario inuida fatorum manu decerptus et dvm […] Hyacintvs Bryszkiewic […] , z 1689 roku autorstwa Tomasza Franciszka Ormińskiego. Wspomnienie pośmiertne.
• Felix caelestium in terris honorum candidatvs d. Mathias apostolvs recurrente annua sua festiuitate apollinari cythara celebratvs et […] Mathiae Hyacintho Bryszkiewic […], z 1685 roku, autorstwa Tomasza Franciszka Ormińskiego. Zawiera odę.
• Clypevs seraphicvs Regno Poloniae et eius metropoli, vrbi Cracovien. caelitus concessvs: sev Oratio in laudem eximii serui Dei Simonis de Lipnica […], z 1682 roku, autorstwa Andrzeja Pawła Warzyńskiego. Dziełko poświęcone jest błogosławionemu Szymonowi z Lipnicy (od 2007 kanonizowanemu) i dedykowane Jackowi Bryszkiewiczowi.
• Fasciculus Ex amœnissimo Hyacinthino Viridario Collectus Et Inter Festivam Sancti Hyacinthi Solennitatem […] D. Hyacintho Bryszkiewicz […], z 1687 roku, autorstwa Piotra Sienkiewicza, a dedykowane Jackowi Bryszkiewiczowi.

W dalszej części artykułu skupię się na utworze zawartym w „Fasciculus Ex amœnissimo Hyacinthino Viridario Collectus Et Inter Festivam Sancti Hyacinthi Solennitatem […] D. Hyacintho Bryszkiewicz”, który zawiera epigram o św. Jacku Odrowążu.

Podsumowując postać księdza prepozyta Jacka Bryszkiewicza można jednoznacznie stwierdzić, że był on jako norbertanin gorącym wielbicielem i propagatorem kultu świętego Jacka Odrowąża. Świadczą o tym wspomniane:

• Ufundowany w 1670 roku nowy ołtarz św. Jacka Odrowąża w kościele w Zwierzyńcu, a następnie w 1678 roku ufundowanie zdobnej sukienki na tenże ołtarz.
• Grafika przedstawiające cuda św. Jacka dedykowana Jackowi Bryszkiewiczowi pochodząca z 1679 roku.
• Epigram o św. Jacku Odrowążu dedykowany Jackowi Bryszkiewiczowi z 1687 roku.

Są to przykłady potwierdzone w źródłach.

Epigramat o św. Jacku Odrowążu dedykowany Jackowi Bryszkiewiczowi

Definicja epigramatu / epigramu

Epigramat to krótki poemat zawierający proste przedstawienie jakiejś rzeczy albo osoby, albo wydarzenia, bądź też wnioskowanie na podstawie prezentacji. Według innej definicji to krótki poemat o charakterze inskrypcyjnym lub panegirycznym, oparty na kondensacji sensu i puencie.

Epigramat pojawił się w Polsce już w XV wieku wraz humanizmem jako prądem myślowym. W kolejnych wiekach polscy twórcy wzbogacili formę wzorowaną na antyku o typowo polskie treści uwzględniające specyfikę narodową i religijną. W okresie baroku (dokładniej: w II połowie XVII wieku) do najważniejszych polskich twórców epigramatów należeli: Wespazjan Kochowski, Jan Andrzej Morsztyn. Ważną cechą epigramów jest pojęcie „konceptu”. Bardzo pobieżnie poruszam ten temat przy omawianiu tak zwanych „konceptów kaznodziejskich” będących często podstawą polskich barokowych kazań. [8] Warto jednak zwrócić uwagę na podobieństwa prezentowanego epigramatu o św. Jacku Odrowążu z kazaniami mu poświęconymi. Różni je oczywiście forma (kazanie jest pisane prozą, epigram należy do poezji) ale w sensie przesłania i form takich jak pytania retoryczne, nawiązania do antyku oraz celu dydaktycznego – są one podobne. Wśród epigramatów możemy wyróżnić również rodzaje. Do najpopularniejszych typów epigramów w XVII wiecznej Rzeczypospolitej należały: „Epigramma sacra” (epigramat religijny) i „Epigramma hagiographicum” (epigramat hagiograficzny). Zachowując zgodność gatunku zwykle pisane były po łacinie i ich treść dotyczyła tematyki religijnej. Były przeznaczone do kultu, dydaktyki, pochwały świętych, osób duchownych lub dzieł sakralnych. Takim rodzajem epigramu jest prezentowany niżej niewielki poemat poświęcony św. Jackowi Odrowążowi, który od strony treści i formy najlepiej pasuje do definicji epigramatu hagiograficznego.

 

Analiza dzieła

Omawiana książka „Fasciculus Ex amœnissimo Hyacinthino Viridario Collectus Et Inter Festivam Sancti Hyacinthi Solennitatem …” [9] zawierająca epigram o św. Jacku Odrowążu została napisana po łacinie przez Piotra Sienkiewicza. Niewiele wiemy o tej postaci, ale spróbuję podać pewne informacje. Był on bakałarzem, a następnie doktorem i profesorem filozofii na Akademii Krakowskiej. W zbiorach Estreichera zachowały się tytuły jego książek i prac. [10] Najstarsza pochodzi z 1685 roku, a najpóźniejsza z 1711 roku. Jest też publikacja z 1721 roku, ale jest to prawdopodobnie data wydania a nie powstania utworu. W tych dziełach – autor – Piotr Sienkiewicz tytułowany jest również: „in Alma Universitate Cracov. philosophiae doctore, parocho Sulosoviensi” – co może odnosić się do pełnienia funkcji proboszcza w Parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Sułoszowej w powiecie krakowskim. Jest również nazywany: „Philosophiae Doctore Decano Foraneo Vitoviensi, Praeposito Vstiensi”. Najprawdopodobniej „Vitoviensi” odnosi się do kościoła i klasztoru norbertanów w Witowie (woj. łódzkie). Pomimo skromnych informacji z pewnością możemy powiedzieć, że autorem Epigramu o św. Jacku Odrowążu jest krakowski doktor filozofii i profesor Akademii Krakowskiej – Piotr Sienkiewicz.

Powróćmy do analizy samego dzieła. Struktura kilku stronnicowej publikacji jest podobna do innych tego typu dzieł z końca XVII wieku powstałych w I Rzeczypospolitej. Całość dzieła napisana jest po łacinie, która nadal była bardzo popularna w tym okresie w polskim piśmiennictwie. Po rozbudowanej karcie tytułowej, prezentowana jest grafika z herbem kościelnym prepozyta Jacka Bryszkiewicza. Jest on zgodny z zasadami heraldyki kościelnej, a samą tarczę zdobią trzy kwiaty róży. Jest to symbol herbu Doliwa, z którego rodu pochodził prepozyt Jacek Bryszkiewicz.

Krótki łaciński epigram panegiryczny pod herbem podkreśla łączność cech charakteru prepozyta z niewinnością i czystością białych róż, które są symbolem rodu Bryszkiewiczów. Nawet słynne antyczne „róże z ogrodów Paestum” nie mogą się równać się z herbowymi różami Bryszkiewiczów – jak pisze autor – Jan Cyrus.

Quod ROSA BRYSCOVII, pura niue purior albet:
Concolor est Domini moribus iste color.
Non sic Pæstanis nituit Rosa pulchra viretis,
Quam Tua BRYSZKIEWIC pandit odore decus.
Siue ROSIS HYACINTHE Tuis vis seu HYACINTHIS,
Exornare caput, terna corona nitet.

W dalszej części następuje dwustronicowa dedykacja dla księdza Jacka Bryszkiewicza, który nazywany jest przez autora „patronem”. Zasadniczą część dzieła stanowi epigram („Epigramma”) podzielony na XVIII zwrotek. Każda z nich poprzedzona jest tytułem, który objaśnia o jakim etapie życia św. Jacka Odrowąża będzie traktować jej treść. I tak możemy wyróżnić poniższe tytuły, które stanowią swoisty spis treści poematu:

1. In Sanctum Hyacinthum nascentem.
2. In eundem natum in Polonia.
3. Fasciis inuoluitur S. Hyacinthus.
4. Ab Ivone Episcopo Cracoviensi Musis consecratur.
5. Sacer Orator quoties ad populum perorat, toties plurimos peccatores ad Deum convertit.
6. Sanctus Hyacinthus Canonicus Cracoviensis electus.
7. Romam pergit cum Ivone Episcopo Cracoviensi, ibique Divo Dominico iungitur.
8. Romae Sanctus Hyacinthus Divi Dominici habitum Religiosum suscipit.
9. Mittitur in Poloniam cum aliis Sociis, a Sancto Dominico.
10. In Gratiam S. Hyacinthi, Ivo Episcopus Cracoviensis aedificat Cracoviae templum Sanctissimae Trinitatis.
11. Sanctus Hyacinthus traiicit socios in pallio suo per Vistulam sub civitate dicta Visogrod.
12. Beata Virgo Maria S. Hyacinthum visitat et alloquitur eum his verbis:
    Gaude, fili Hyacinthe, etc.
13. Confractis manibus pedibusque, eius ope sanantur.
14. Moritur Sanctus Hyacinthus, ipso pervigilio Assumptionis
    Beatae Mariae Virginis.
15. Tumulatus et incorruptus manet Sanctus Hyacinthus.
16. Gratum odorem exhalant Lipsana Sancti Hyacinthi.
17. Epitaphium Sancto Hyacintho.
18. Polonia in summis Regni periculis opem Sancti Hyacinthi implorat.

Poszczególne zwrotki epigramu opisują chronologicznie życie św. Jacka od narodzin aż do śmierci. Zwrotka XVII to epitafium dla świętego, a ostatnia najdłuższa i kończąca utwór ma formę błagalną o ratowanie ojczyzny – Polski – przed niebezpieczeństwami i upadkiem. Wpisuje się to w oficjalne zatwierdzenie w 1686 roku nadania tytułu „patrona Polski” dla św. Jacka Odrowąża. Miało to miejsce niemalże rok przed wydaniem tego dzieła.

Oryginalna łacińska treść epigramu o św. Jacku Odrowążu

EPIGRAMMA

I

In Sanctum Hyacinthum nascentem.

Surgant Pierides Viridi de monte Sorores,
Ornenturque comae, flos Hyacinthe Tuae.
Cum cernas aliam redimitam sidere frontem,
Empyreo niteat sidere, planta frequens.
Cur stellas terrae flores in tempora Divi,
Agnati caelo, Flora Polona neget.

II

In eundem natum in Polonia.

Exultent Lechia o faelix, simul aethera tecum,
Nidum quod teneas, spes venit inde Tibi.
Molem qui portent Patriae, si quaeris Atlantes,
Atlas Caelestis, nascitur ecce Tibi.
Splendens Ecclesiae toti, gentique Polonae,
Cum caeli faciem, flos Hyacinthus habet.

III

Fasciis inuoluitur S. Hyacinthus.

Fascia me retinet tenerum, cum corpore stricta,
Membris innocuis, stringor et ipse meis.
Cur stringis vitta Mater sobolem neo natam?
Fascibus infantis cingeris ipsa Tui.
Caelesti puer hic, vinciri poscit amore,
Vita Deus nato, vita perennis erit.

IV

Ab Ivone Episcopo Cracoviensi Musis consecratur.

Suscipit in gremium Parnassia Musa puellum,
Principium studii, cruxque polusque tenet.
Proficis Alme puer, Christo dictante Magistro,
Ut doceas homines, semper amare Deum.
Vulnera centeno statuit pro codice Christus,
Unde Tibi large docta Minerva fluit.

V

Sacer Orator quoties ad populum perorat, toties plurimos peccatores ad Deum convertit.

Divinae Cathedrae Praeses, velut alter Aquinas,
Dogma pium fundens, quod stupor omnis habet.
Aureus Orator, percellens fulmine sontes,
Cum Niobes hominum saxea corda liquent;
Non sic Threicio deductae carmine siluae,
Quam duros hominum traxerat ille animos.

VI

Sanctus Hyacinthus Canonicus Cracoviensis electus.

Intra peraugustum cupiens vernare vauelum,
Pulchrius hoc flore, ut terna corona micet.
Atque suum insignem cleri nunc surgere florem,
Altius, in sacro dogmate suaue iubet.
Cum Canonum Themidisque Sacrae, responsa locutus,
Aureus ore tripos, consiliique penu est.

VII

Romam pergit cum Ivone Episcopo Cracoviensi, ibique Divo Dominico iungitur.

Romuleas Hyacinthe Petri vis cernere Sedes,
Roma caput mundi, fit Tibi dulcis amor.
Caelestem dubitas terrenumque inter amorem,
Ecce Tibi praesto, cor Dominicus adest.
Excipit optantem Romae, dulcedine plenus,
Suavia deliciis oscula datque Patri.
Iunctus ei socius, vitae morumque Parenti,
Ut non moratis; mystica verba sonet.

VIII

Romae Sanctus Hyacinthus Divi Dominici habitum Religiosum suscipit.

Dulce solum Patriae est, et ab hoc excedere dulce,
Si quis idem decorat, praemia laudis habet.
Deseris hoc Hyacinthe iterum, rediturus ad illud,
Mutato cultu, clarior inde redux.

Iam iam te decorat Dominici candida vestis,
Nempe Sacros humeros, ambit alba chlamys.
Fulserat hac, faciem referens Hyacinthus Olympi,
Qua ferit excelsos fama relicta polos.

IX

Mittitur in Poloniam cum aliis Sociis, a Sancto Dominico.

Utique quod primum decoravit honoribus Almam,
Romanum: cum Sociis deseruisse cupit,
Ipsius eloquio Cathedras, ac pulpita templi,
Implevit magnum dotibus ingenium.
Intensis votis, hunc poscit Lechia Mater,
Ocius ut tandem mystica verba ferat.
Quem socii florem, terna sepsere corona,
Ut fructus ternus, surgeret inde polo.

X

In Gratiam S. Hyacinthi, Ivo Episcopus Cracoviensis aedificat Cracoviae templum Sanctissimae Trinitatis.

Este procul Troiae muri, Capitolia Romae,
Pergama Lycini marmora pulchra procul.
Iam non Deucalion lapides iacit, ast Hyacinthi
Sancta manus, quibus est aedificata domus,
Ergo surge Parens Cracidos Urbs nescia vinci,
Ecce sacrata domus, robora firma parat.

XI

Sanctus Hyacinthus traiicit socios in pallio suo per Vistulam sub civitate dicta Visogrod.

Nunc mihi nunc Elegi velis maioribus ite,
Navigat in magno flumine, Diuus homo.
Stare Deum pelagi iubet cessare tridentem,
Namque tridente procul, temperat ille salum.
Proh stupor! en calcant socii pede flumina sicco,
Anchora dextra fuit, pro rate vestis erat.

XII

Beata Virgo Maria S. Hyacinthum visitat et alloquitur eum his verbis:
Gaude, fili Hyacinthe, etc.

Pandite ferratos claustralia numina postes,
Pandite claustra Viri, caelicus hospes adest.
Hinc super aethereo stringant Tua viscera plausu,
Mater te alloquitur, voce sonante sua.
Visitat hospes Virgo domum Sacram quando Hyacinthi;
Hospitis ille suae, nomina magna stupet.
Utque salutavit benedicens ille Mariam,
Alloquitur natum suauius, Alma Parens.
Ut Tua grata meo nato est, Oratio quaevis,
Ex hac magna Tibi, commoda ferre volo.

XIII

Confractis manibus pedibusque, eius ope sanantur.

Luxatis membris, confractis cruribus, ad te
Sano perveniunt, Dive Patrone pede.
Mentis inops, ratione carens, raptusque furore,
Sanatur cum fert, flos Hyacinthus opem.
O Medicina potens? quae concurrentibus ad Te,
Ipsamet occurris, cunctaque sana facis.

XIV

Moritur Sanctus Hyacinthus, ipso pervigilio Assumptionis
Beatae Mariae Virginis.

Sanguineas armata manus, mors tristis Amazon,
Mens tamen a Parcis, inviolata manet.
Sustulit ah Libitina ferox, te flos Hyacinthe,
Totus ab hoc fructus, credite fonte viret.
Haec eadem Virgo, cui Sancta patebat opella,
In gremium sumpsit, Teque fovere cupit,
Sublimi fato, dignatur Virgo Clientem,
Patria Caelestis, tradita Diue Tibi.

XV

Tumulatus et incorruptus manet Sanctus Hyacinthus.

Dic mihi quo rigidum vergit corruptio telum?
Quoque tuum vergit trux Libitina scelus?
En manet excepto intactoque cadavere corpus,
Qualis Phaenicis, sub strue forma viget.
Talis eras Hyacinthe novo post fata superstes,
Vultu incorrupto, iam prope morte carens.
Este procul taxi, et tumulum tectura cupressus,
Te manet aeternum, lauriger inde vigor.

XVI

Gratum odorem exhalant Lipsana Sancti Hyacinthi.

Exhalant suaves flores cum Lipsana Divi;
Cur flores? gratus flos Hyacinthus erat.

XVII

Epitaphium Sancto Hyacintho.

Vandale velivolo circumflue Vandale fluctu,
Et circumcingens maenia firma Craci,
Dic ubi vistulei domitor iacet ille fluenti?
Natus in ignotis num iacet ille locis?
Cum radias claro tumuli defossus honore,
Quem tibi construxit, Cracia Sacra Trias.
Sicne iaces Hyacinthe tuis contermine ripis ?
Orte simul Patrio flosque reposite solo.

XVIII

Polonia in summis Regni periculis opem Sancti Hyacinthi implorat.

Quid faceret dubiis concussa Polonia rebus,
Exterius fervens interiusque simul.
Auxiliis orbata suis, orbata probatis
Consiliis, summam mente precatur opem.
Te vocat instanter supplex o flos Hyacinthe,
Teque Patrem Patriae, poscit habere suum.

Vel Te gentis amor, vel Te Tua Patria tangat,
Non potes Altricis non meminisse Tuae.
Saepe Ducem Patriae recinit gens, Teque Polona
Fama Corinthiaco spirat in aere diu.
Cernis ut afflictus cunei! in iuveris actum est!
Transilit en fossam paene Tyrannus humum!
Trans Tanain, trans flumen Hebri, captiva trahuntur,
Corpora et ingenuae nobilitatis honos?
Eia celer perturbatos solare Polonos,
Continuo mala sic quos decumana premunt.
Haec Tibi defensi pro maenibus Orbis et Urbis
Iure feret merito, Civica serta, Lechus.

 

Uwagi dotyczące nazw własnych i geograficznych:

• Lechia – neolatynizm oznaczający Polskę – (Polonia),
• Ivone / Ivo – imię biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża,
• Threicio – Tracja,
• Vandale – poprawny wołacz (Vandalus czyli Wisła),
• Craci – najprawdopodobniej forma skrócona / poetycka nazwa Krakowa (powinno być: Cracoviae lub Cracensis),
• Romuleas … Petri … Sedes – klasyczna peryfraza Stolicy Apostolskiej,
• Cracidos – najprawdopodobniej niepoprawna fleksja nazwy Krakowa (powinno być: Cracoviae),
• Vistulam – Wisła,
• Visogrod – Wyszogród.

Uwagi dotyczące modyfikacji oryginalnego tekstu z XVII wieku.

• Zachowałem oryginalną pisownię dużych liter,
• Poprawiłem ewidentne błędy drukarskie,
• Korzystając z modeli AI poprawiłem pisownię łacińską (ale bardzo konserwatywnie i dokładnie analizując poszczególne przypadki). Wymaga to oceny doświadczonego łacinnika.

Dalsza praca do wykonania

Dokładna i profesjonalna analiza tekstów łacińskich i to pisanych w Rzeczypospolitej w XVII wieku zdecydowanie przekracza moje kompetencję. W ramach tego artykułu i pracy z nim związanej „oczyściłem” oryginalny XVII wieczny tekst i zamieściłem go w formie tekstowej. Nadal wymaga on weryfikacji przez łacinnika szczególnie znającego realia historyczne. Łacina używana w Rzeczypospolitej w XVII wieku (jako jednak język obcy) mogła zawierać błędy składniowe czy lokalne polskie naleciałości. Dodatkowo omawiany utwór jest poezją, która rządzi się swoimi prawami. Zatem pierwszą relatywnie najprostszą rzeczą jest weryfikacja i ewentualna korekta tekstu łacińskiego z zachowaniem historycznego języka i kontekstów, czyli możliwie najmniej ingerencyjna w warstwie językowej.

Kolejnym chyba najtrudniejszym zadaniem jest przetłumaczenie tego epigramu na język polski. Jest to zadanie niezwykle trudne, bowiem do zbioru umiejętności i wiedzy z zakresu łaciny i historii tego języka dochodzi wrażliwość poetycka bez której dobry przekład nie jest możliwy. Na to wszystko nakłada się również konieczność poznania postaci, życia i cudów św. Jacka, gdyż poemat w wielu miejscach odnosi się do bardzo konkretnych wydarzeń z życia świętego. Tym co z pewnością ułatwi zadanie jest to, że sam utwór nie jest zbyt długi i w warstwie narracyjnej wiadomo o czym traktuje. Wiadomo również kiedy i gdzie powstał utwór, co również ułatwia interpretację i analizę.

Podsumowanie

W niniejszym artykule przybliżyłem czytelnikom nigdzie nieomawiany epigram poświęcony św. Jackowi Odrowążowi. Został on zamieszczony w niewielkim dziele dedykowanym prepozytowi zwierzynieckiemu – Jackowi Bryszkiewiczowi. Autorem dzieła był profesor Akademii Krakowskiej Piotr Sienkiewicz. W ramach mojej pracy postarałem się przybliżyć czytelnikowi autora jak i postać solenizanta Jacka Bryszkiewicza, któremu to dzieło jest dedykowane. Uwypukliłem związek krakowskich dominikanów z zwierzynieckimi siostrami norbertankami sięgający XIII wieku. Zamieściłem również w postaci tekstowej łaciński epigram poświęcony św. Jackowi Odrowążowi. Jest to pierwsze tego typu opracowanie dotyczące tego dzieła. Mam szczerą nadzieję, że kolejny pasjonat naszej historii lub postaci św. Jacka Odrowąża, dysponujący odpowiednią wiedzą i wrażliwością poetycką dokona autorskiego tłumaczenia tego epigramu na język polski. Byłoby to pięknym i cennym dołożeniem kolejnej cegiełki do badania postaci i kultu św. Jacka oraz naszej bogatej historii i literatury. Jeśli chcemy przetrwać jako nowoczesny, dumny i świadomy swojej historii naród musimy bowiem dbać o naszą spuściznę, historię i język.

---

[1] „Święty Jacek, życie i cuda. Źródła z tradycji dominikańskiej”, wybór krytyczny Tomasz Gałuszka OP, ISBN 978-83-7906-304-8

[2] Obecnie Zwierzyniec leży w granicach administracyjnych Krakowa. Więcej o klasztorze: https://www.norbertanki.w.krakow.pl/wp/

[3] http://www.parafiasalwator.pl/index.php/ksieza-w-historii-parafii/

[4] Maciej Mączyński, „Językowy obraz XVII-wiecznego klasztoru sióstr norbertanek w Krakowie na Zwierzyńcu”, Kraków 2005 r, ISBN 83-7271-329-4, strona 160.

[5] Muzeum narodowe w Krakowie, zbiory online: https://zbiory.mnk.pl/pl/wyniki-wyszukiwania/katalog/434720

[6] W artykule na stronie Fundacji Creare Aude omawiam dokładniej inne tego typu grafiki. https://www.creareaude.pl/cykl-obrazow-sw-jacka-z-wloskiej-piacenzy-prezentacja-omowienie-inspiracje/

[7] Wspomniane książki dostępne są w serwisie polona.pl, link do wyników wyszukiwania: https://polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=bryszkiewicz

[8] Artykuł na stronie Fundacji Creare Aude: https://www.creareaude.pl/polskie-kazania-o-czterech-wielkich-swietych-dominikanskich-dominiku-guzmanie-jacku-odrowazu-tomaszu-z-akwinu-i-wincentym-ferreriuszu/

[9] Oryginał książki w wersji cyfrowej: https://polona.pl/preview/a9e93a5e-c0ae-416b-b423-3c3c3202c142

[10] Zbiory Estreichera online: https://www.estreicher.uj.edu.pl/staropolska/baza/

Należy wyszukać autora: Sienkiewicz Piotr (Sienkiewic), powinno się pojawić 10 niezależnych prac z dostępem online.