Ostatnim utworem jaki omówię jest elogia poświęcona bł. Władysławowi z Gielniowa, która wraz z innymi tego rodzaju utworami zawarta jest w książce, Jakuba Pawła Radlińskiego „Laureae triumphales sanctorum martyrum, confessorum […] patronorum et patronarum Regni Poloniae” z 1757 roku. [1]
Elogia o bł. Władysławie autorstwa Jakuba Pawła Radlińskiego
Na wstępie warto wyjaśnić czym były książki takie jak „Officia propria patronorum regni Poloniae …”? [2] Po Soborze Trydenckim Kościół katolicki ujednolicił liturgię (Mszał Rzymski z 1570 roku, który przetrwał przez 400 lat!) pozwalając jednocześnie na uzupełnienie go o lokalne tradycje. Najkrócej więc mówiąc były to księgi liturgiczne zawierające teksty modlitw i śpiewów przeznaczone na święta patronów Królestwa Polskiego i lokalnie czczonych świętych i błogosławionych. Szerzej – „Officia propria” czyli „Oficja własne” – uzupełniały brewiarz powszechny o zestaw modlitw, czytań, antyfon, hymnów i formularzy brewiarzowych o świętych i błogosławionych, którzy byli szczególnie czczeni we „własnej i lokalnej” wspólnocie i tym różnią się od brewiarza powszechnego. Ich podstawową funkcją było uzupełnienie kalendarza powszechnego i określenie, które modlitwy i teksty odmawia się w poszczególne dni, związane ze świętami patronalnymi charakterystycznymi dla np. danego kraju. Funkcjonowały zatem jako liturgiczny kalendarz lokalny (patronalny) dla duchownych i klasztorów na terenie Rzeczypospolitej. W polskich zbiorach cyfrowych najstarszą tego typu książką jest pozycja z 1603 roku opracowana przez Stanisława Sokołowskiego. W kolejnych latach ukazywały się kolejne edycje uzupełniane o nowych świętych i błogosławionych i uwzględniające np. zmiany charakteru i rangi święta. [3] Pozycje te miały wspólną cechę: pisane były po łacinie i prozą.
Książka Jakuba Pawła Radlińskiego „Laureae triumphales sanctorum martyrum, confessorum […] patronorum et patronarum Regni Poloniae” z 1757 roku w warstwie treści i funkcji jest takim „oficjum własnym”. Różni się jednak od wspomnianych „Officia Propria Patronorum Regni Poloniae …” tym, że ma formę poezji. Każdemu z patronów autor poświęca Elogię, a niekiedy dodatkowe Hymny. W dużym uproszczeniu jest to zatem osobista próba prezentacji sylwetek świętych i błogosławionych polskich ułożona zgodnie z kalendarzem liturgicznym, ale napisana poezją w formie wspomnianych elogii (elogium). Potwierdza to sam autor we wstępie do swojego dzieła pisząc, że:
„Do życzliwego Czytelnika.
Gdy w roku 1757, w miesiącu wrześniu, zapadłem na ciężką chorobę, najostrożniejszy i najroztropniejszy lekarz poradził, abym powstrzymał się od studiów i poważniejszych prac i całkowicie niczym się nie zajmował. Ponieważ jednak nic nie robić i oddawać się bezczynności było dla mnie trudniejsze niż znosić chorobę, wybrałem sobie takie zajęcie umysłu, które bardziej by mnie rozpraszało i pokrzepiało, niż obciążało.
Postanowiłem więc układać i pisać wierszem Elogia Świętych Patronów Królestwa Polskiego. Aby praca ta mnie nie przytłaczała, nie oddawałem się jej gwałtownie ani bez przerwy, lecz od czasu do czasu i w różnych chwilach: to odpoczywając, to coś zapisując, zwłaszcza wtedy, gdy sen całej nocy uchodził z moich oczu. Wówczas bowiem lepiej było myśleć o pochwałach Świętych, niż zajmować umysł próżnymi wyobrażeniami i melancholią smutnych spraw, i wyniszczać samego siebie […]
Tę więc pracę mojej choroby ofiarowuję Tobie, Przyjacielu Czytelniku: jeśli Ci się spodoba, czytaj ją w zdrowiu, to, co ja — chory — napisałem, ułożyłem i uznałem za godne druku na większą chwałę Boga i Najświętszego Grobu Jezusa Chrystusa, ku czci Najświętszej Dziewicy Maryi Niepokalanie Poczętej oraz ku czci Świętych Patronów Królestwa Polskiego.” [4]
Na koniec podam również bardzo skróconą definicję elogii (elogium), mam bowiem świadomość, że nie jest to prawdopodobnie znana forma literacka współczesnemu czytelnikowi. Elogium (łac. elogium) to: krótki utwór pochwalny, najczęściej wierszowany, rzadziej prozatorski, mający na celu uwiecznienie osoby, cnoty, czynu, urzędu lub idei, pisany w stylu retorycznym, lapidarnym i wzniosłym, często przeznaczony do publicznej lektury, ekspozycji lub recytacji. Możemy wyróżnić elogia:
- Elogium hagiograficzne – pochwała świętego lub błogosławionego.
- Elogium pogrzebowe (funebre) – związane z pogrzebem lub pamięcią zmarłego.
- Elogium panegiryczne / dworskie – dla króla, biskupa, fundatora.
- Elogium „akademickie” – pisane przez uczniów, kolegia, zakony.
W omawianej pozycji mamy oczywiście klasyczne przykłady elogiów hagiograficznych, a jednym z nich jest elogium o bł. Władysławie z Gielniowa.
Elogium o błogosławionym Władysławie z Gielniowa
Die prima Septembris de B. Ladislao
Ordinis Minorum Observantium, beatificato recenter per
BENEDICTUM XIV. Pontificem Maximum.
I.
B. Ladislaus pueritiam mira innocentia peregit.
Omnes innocui sacro de fonte creamur,
Sed pueri innocua perdimus acta via;
Oppiduli Gelniów magnum spectabile sidus,
Innocui cultor, magnaeque norma boni.
Servavit primi signacula sacra lavacri,
Innocuus, Sanctus vixerat iste Puer.
II.
Adolescens Ordinem Minorum Observantium ingreditur.
Ut vitae innocuae servaret candida jura;
Francisci claustris fonte lateris vovet;
Suscepto vitae tam strictae munere, cursu,
Omnibus exemplar, formaque recta fuit.
Jejunus semper, vigilans, mireque modestus,
In contemplando fixus ad astra manens:
Enituit magno rarae pietatis amore,
Submissus, castus, cunctaque menda cavens.
Prima aetate sua veteranos factus ad unguem,
Et juvenis dederat praevia signa viri.
III.
Disciplinam Religiosam & observantiam ardenti zelo promovit.
Ordinis eximias leges, praecepta, modumque
Non tantum servat, perficit, implet, agit:
Ast zelo summo studuit, promovit ubique,
Omnes ut socii talia semper agant:
Ut conservetur perfecta Regula vitae,
Ut disciplinae floreat omnis apex.
Promotore suo crebro poscente, jubente,
Crescebat verus Religionis amor.
Et servabantur leges, & sacra statuta,
Omnia florebant, plena vigore suo.
IV.
Singulari devotione erga Passionem Christi Domini afficiebatur.
Omnia virtutum servabat munera Divus,
Praecipue Christi magnus amator erat:
Cujus contemptum, spinas, clavosque, flagella,
Et contemplatus probra cruenta Crucis.
Et quoties sacra conscendit signa Cathedra,
Omisit nunquam dicere verba crucis.
Neglexit nunquam Christi patientis Honorem,
Ast ejus fuerat (dogmata dando) memor.
V.
In sacro die Parasceves habendo Concionem de Passione Christi, & Sacratissimum Nomen JESU ingeminando, in extasim raptus est, & super ambonam universo populo spectante, elevatus.
Quando Parasceves venerando tempore sancto
Ad populum Praeco verba salutis agit:
De cunctis Christi tormentis, atque catastis,
De spinis, clavis, verberibusque, Cruce:
Et Nomen JESU Sanctum, venerabile, dulce,
Ingeminat, repetit, multotiesque sonat:
Tunc fuit extra se raptus virtute superna,
Et super ambonis signa levatus erat.
Ut mens ad caelos fuerat commota, levata,
Illuc debebat corpus abire suum.
Quando fuit toto cum corpore, mente levatus,
Terram despexit, Regna petendo Poli.
W tekście zachowałem oryginalną pisownię dużych liter, łamanie wiersza, interpunkcję, poprawiłem ewidentne błędy drukarskie. Nie jestem jednak łacinnikiem i ostateczną weryfikację tekstu pozostawiam profesjonalistom.
Analiza tekstu
Elogium o błogosławionym Władysławie składa się z pięciu części. Każda z nich porusza inny temat związany z życiem i działalnością bł. Władysława. Pierwsza część traktuje o niewinności dzieciństwa bł. Władysława, który w przeciwieństwie do większości nie utracił łaski danej na chrzcie świętym – „Servavit primi signacula sacra lavacri”. Druga część to niejako kontynuacja życia i konsekwentny wybór życia zakonnego. Ścisła reguła i surowe życie, kontemplacja i czuwanie, pokora i skromność oraz czystość sprawiały, że już w młodości był dojrzały jak starzec – „Prima aetate sua veteranos factus ad unguem”. Stanowił zatem wzorzec dla życia zakonnego. Część trzecia rozwija przymioty bł. Władysława w kontekście jego posługi w zakonie. Jest strażnikiem reguł zakonnych i wzorem dla współbraci. W kolejnej części autor przywołuje pobożność pasyjną Władysława. Tematyka ta jest doskonale znana Radlińskiemu z innych jego dzieł, zatem poeta doskonale czuje i rozumie portretowanego bohatera elogium. Ostatni rozdział opisuje ekstazę bł. Władysława, kiedy porwany nadprzyrodzoną mocą został uniesiony ponad stopnie ambony. Jest tu również nawiązanie do późniejszej śmierci:
„Quando fuit toto cum corpore, mente levatus,
Terram despexit, Regna petendo Poli.”
co można przetłumaczyć:
„A gdy cały – ciałem i duchem – został uniesiony,
Wzgardził ziemią, dążąc do królestw nieba.”
W tekście autor skupia się na samej postaci błogosławionego Władysława, pomijając informacje o jego cudach, patronowaniu Warszawie i Rzeczypospolitej. Brak również jakichkolwiek odniesień do współczesnych autorowi czasów. W porównaniu z tekstem 1633 roku oraz Pieśnią z ok. 1750 roku prezentowana elogia jest bardzo rzeczowa, prosta, zgodna z faktami. Zawiera jednak dużą dozę moralistyki, co było zgodne z kanonem XVIII wiecznego Kościoła katolickiego. Widać u autora dużą „dyscypliną religijną”, nieuleganie manierze barokowej mistyki, czy stosowania manierystycznych figur retorycznych. Całość elogium autorstwa Jakuba Pawła Radlińskiego o bł. Władysławie z Gielniowa to zwięzły, uporządkowany portret świętości zakonnej, wpisany w dojrzałą kulturę religijną XVIII wieku i w realia Kościoła katolickiego po reformach Benedykta XIV zwanego „papieżem oświecenia”. Obraz błogosławionego Władysława jest stabilny, przewidywalny, konsekwentny i wierny regule zakonnej. Brak tu barokowego patosu, gwałtownych emocji czy rozbudowanych metafor charakterystycznych dla wcześniejszej twórczości o bł. Władysławie. Daje się odczuć większy racjonalizm i nacisk na moralność i formację zakonną.
Krótkie podsumowanie cyklu poezji o bł. Władysławie z Gielniowa
W cyklu czterech artykułów zaprezentowałem i omówiłem cztery utwory należące do polskiej poezji, których bohaterem był błogosławiony Władysław z Gielniowa.
- Epitafium, napisane oryginalnie po łacinie z polskim tłumaczeniem. Utwór autorstwa Fabiana Orzeszkowskiego powstał w okresie dojrzałego renesansu w Polsce.
- Poemat również napisany po łacinie, niestety bez tłumaczenia, należący do wczesnego baroku (manieryzmu), którego autorem był wieki promotor jego kultu – Wincenty Morawski.
- Odę (Pieśń) napisaną oryginalnie po polsku z okresu schyłkowego baroku i kultury sarmackiej, która wyszła spod pióra Józefa Epifani Minasowicza.
- Elogium powstałe po łacinie, a przynależące do schyłkowego baroku i początku epoki oświecenia, napisane przez Jakuba Pawła Radlińskiego.
Cztery różne formy literackie, dwa języki, czterech różnych autorów i w końcu cztery różne epoki i konteksty historyczne zbudowały niezwykle ciekawy obraz bł. Władysława z Gielniowa. Na pewno dla utworu Wincentego Morawskiego i Jakuba Pawła Radlińskiego przydałyby się tłumaczenia utworów, które powstały oryginalnie po łacinie. Pomijając tę niedogodność mamy jednak unikalną okazję spojrzeć na tą samą postać, ale w zależności od epoki i wrażliwości widzianą nieco inaczej. Chciałby w ten sposób oddać swoisty hołd bł. Władysławowi, który w czasach współczesnych, dzięki wnikliwym badaniom prof. Wiesława Wydry doczekał się miana wybitnego polskiego twórcy średniowiecznego znanego z imienia. Nieco zapomniany zakonnik i poeta piszący po łacinie i po polsku był po śmierci bohaterem poezji na swój temat. O tym, że tworzył wiersze i pieśni pamiętał jedynie autor najstarszego epitafium. W kolejnych wiekach zapomnieliśmy, że Władysław z Gielniowa stał na początku historii polskiej poezji.
Nota biograficzna o autorze – Jakubie Pawle Radlińskim
Radliński Jakub Paweł (ok. 1680-1762), bożogrobiec, dogmatyk, hagiograf. [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] Urodził się prawdopodobnie w rodzinie szlacheckiej h. Gryf osiadłej w woj. sandomierskim. Nauki początkowe pobierał w domu rodzinnym, a po wstąpieniu do zakonu bożogrobców w Miechowie, kształcił się nadal w krakowskim kolegium jezuickim. Ok. 1713 r. został profesorem teologii i filozofii w przeniesionym z Miechowa zakonnym studium teologicznym przy konwencie św. Jadwigi na Stradomiu, w którym wykładał w latach 1718 – 1723 jako doktor teologii, promowany w Uniwersytecie Krakowskim w 1718 r. Ustąpiwszy z powodu złego stanu zdrowia z katedry, objął probostwo w Chełmie, należące do miechowitów, a w latach 1734 – 1737 był prepozytem w Leżajsku. W 1738 r. po śmierci S. Stempkowskiego został wybrany generałem swego zakonu z siedzibą w Miechowie, gdzie odtąd stale rezydował, utrzymując jednak bliskie kontakty z kołami naukowymi Krakowa i Warszawy, zwłaszcza z gronem uczonych i pisarzy, skupionych wokół Józefa Andrzeja Załuskiego. Zmarł w Miechowie w 1762 r.
Jakub Paweł Radliński wydał 32 prace drukiem różnej treści z zakresu: teologii, filozofii, historii, historii zakonu, wychowania zakonników oraz kaznodziejstwa. Obok poezji religijnej uprawiał również poezję okolicznościową. W rękopisie pozostawił 34 prace (wspominał o tym w jednym z dzieł Speculum S. Augustini), które spłonęły w 1745 r. Prowadził kronikę parafii w Chełmie nad Rabą, potem kronikę klasztoru miechowskiego. Brał udział w opracowaniu nowych tekstów liturgicznych uroczystości Grobu Bożego, zatwierdzonych w 1744 przez papieża Benedykta XIV. Jest autorem dzieł z zakresu teologii, wydał podręcznik dla nowicjuszy i kierowników nowicjatu. Jego twórczość była związana przede wszystkim z kultem Grobu Bożego. Popularyzował nawiedzenie grobów wielkopiątkowych i poematy na temat grobu Chrystusa.
Trzecie z podanych źródeł prezentuje niezwykle ciekawą historię portretu Jakuba Radlińskiego, który do dziś znajduje się w bazylice mniejszej w Miechowie. Autorowi udało się poprawić mylne informacje dotyczące wspomnianego obrazu w oparciu o dokładną analizę wspomnianego portretu oraz dwóch innych, które zachowały się w Miechowie.
O współczesnym zainteresowaniu twórczością Jakuba Pawła Radlińskiego świadczą liczne opracowania i analizy jego twórczości. Zainteresowanych odsyłam do przypisów.
[1] https://polona.pl/preview/8659b2ff-b532-481a-b40a-8ffed67fd529
[2] https://polona.pl/preview/afca6f55-098f-46f4-a976-9eb8665594c9
i inne, np. w portalu polona.pl
https://polona.pl/objects?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=Officia%20propria%20patronorum%20
[3] Przykład z 1797 roku. https://polona.pl/preview/b0e123fb-d524-440c-92bd-a4c13fbf953d
[4] Fragment wstępu – przetłumaczyłem z łaciny przy pomocy AI.
[5] Na podstawie: Słownik polskich teologów katolickich. T. 3, pod redakcją Ks. Hieronima Eug. Wyczawskiego, 1981 – 1983 (T. 1-4)
[6] KULTURA UMYSŁOWA BOŻOGROBCÓW MIECHOWSKICH W LATACH 1163-1819 wykład prof. dr. hab. Ryszarda Skrzyniarza; https://obrazki.biblioteka.miechow.pl/spotkania/2014/wyklad_ryszard_skrzyniarz.pdf
[7] ZDZISŁAW JEDYNAK, „PORTRET JAKUBA RADLIŃSKIEGO PREPOZYTA GENERALNEGO MIECHOWSKIEGO – PISARZA I BIBLIOFILA”, https://bibliotekanauki.pl/articles/1217252.pdf
[8] Barbara MILEWSKA-WAŹBIŃSKA, POEZJA RELIGIJNA W KRĘGU MNICHÓW ZAKONU GROBU BOŻEGO W POLSCE – GEMMAE SACROSANCTAE CRUCIS JAKUBA PAWŁA RADLIŃSKIEGO, VOX PATRUM 36 (2016) t. 65 https://www.academia.edu/91154198/Poezja_religijna_w_kr%C4%99gu_mnich%C3%B3w_Zakonu_Grobu_Bo%C5%BCego_w_Polsce_Gemmae_sacrosanctae_crucis_Jakuba_Paw%C5%82a_Radli%C5%84skiego?uc-sb-sw=5635499
[9] „Chrystologiczna interpretacja psalmów w księdze brackiej Tron królewski Jakuba Pawła Radlińskiego: wymiar teologiczny, historyczny i duchowy na tle epoki”, VERBUM VITAE 43/4 (2025) https://www.researchgate.net/publication/398894736_Chrystologiczna_interpretacja_psalmow_w_ksiedze_brackiej_Tron_krolewski_Jakuba_Pawla_Radlinskiego_wymiar_teologiczny_historyczny_i_duchowy_na_tle_epoki
[10] Jeden z artykułów: ks. Jerzy Misiurek, „Wymowa Grobu Bożego w świetle nauczania Jakuba Pawła Radlińskiego OESSH”, Duchowość w Polsce, 17 (2015); https://www.duchowoscwpolsce.pl/wp-content/uploads/2017/03/Duchowo%C5%9B%C4%87-w-Polsce-172015-ograniczone.pdf
[11] Jeden z artykułów: ks. Jarosław M. Popławski, „Godzinki o Bożym Grobie Jakuba Pawła Radlińskiego, Bożogrobca”, Duchowość w Polsce, 14 (2012); https://www.duchowoscwpolsce.pl/wp-content/uploads/2017/03/Duchowo%C5%9B%C4%87-w-Polsce-142012.pdf
